Phát triển nhóm nghiên cứu mạnh trong đại học

Môi trường nghiên cứu là yếu tố giữ chân nhân tài

Phát triển nhóm nghiên cứu mạnh đang trở thành yêu cầu quan trọng đối với các trường ĐH trong bối cảnh khoa học, công nghệ (KHCN) và đổi mới sáng tạo được xác định là động lực phát triển. Tuy nhiên, khoảng cách giữa nhóm có nhiều công bố khoa học và nhóm đủ năng lực tạo ra công nghệ, sản phẩm phục vụ nền kinh tế vẫn còn đáng kể. Vì vậy, bài toán không chỉ là thu hút nhân tài mà còn phải xây dựng môi trường để các nhà khoa học phát huy năng lực, hợp tác và theo đuổi những mục tiêu dài hạn.

Từ thực tiễn tại Trường ĐH Công nghệ (ĐH Quốc gia Hà Nội), GS.TS Chử Đức Trình - Hiệu trưởng nhà trường cho rằng, mức lương cao chỉ là một điều kiện, yếu tố quan trọng hơn là môi trường nghiên cứu. Nhà khoa học cần được làm việc trong môi trường chuyên nghiệp, có định hướng rõ ràng, cơ hội hợp tác với đồng nghiệp giỏi và được trao quyền chủ động. Theo ông, quản lý cởi mở, phân cấp cho các khoa và trưởng nhóm nghiên cứu là những yếu tố cần thiết để khơi dậy năng lực sáng tạo, giúp nhà khoa học tập trung vào chuyên môn.

Quan điểm này cho thấy chính sách thu hút nhân tài không thể chỉ dựa vào chế độ đãi ngộ. Nhà khoa học khó phát huy năng lực nếu thiếu cộng sự, phòng thí nghiệm, kinh phí và quyền chủ động triển khai ý tưởng. Vì vậy, xây dựng môi trường học thuật tự chủ, khuyến khích trao đổi chuyên môn và tạo điều kiện theo đuổi các hướng nghiên cứu mới là yếu tố quan trọng để thu hút, giữ chân nhân lực chất lượng cao.

Ở góc độ đầu tư, PGS.TS Lâm Quang Vinh - Trưởng ban Khoa học và Công nghệ (ĐH Quốc gia TPHCM) cho rằng, cần chuyển từ tài trợ đơn lẻ sang đầu tư cho năng lực nghiên cứu. Với 8 trường thành viên, các viện nghiên cứu và hơn 3.600 cán bộ nghiên cứu, giảng dạy, ĐH Quốc gia TPHCM có lợi thế tập hợp nguồn lực giải quyết các bài toán lớn. Tuy nhiên, lợi thế này chỉ phát huy khi các đơn vị phối hợp, chia sẻ hạ tầng và triển khai định hướng nghiên cứu chung.

PGS.TS Lâm Quang Vinh chỉ ra sự đứt gãy giữa tài trợ nghiên cứu và kết quả ứng dụng. Dù các trường có thành tích về công bố quốc tế, sáng chế, việc chuyển hóa kết quả nghiên cứu thành sản phẩm có khả năng thương mại hóa vẫn là thách thức lớn. Theo ông, thời gian đầu tư cần phù hợp với từng loại công nghệ: 1-2 năm đối với công nghệ chiến lược, khoảng 5 năm với công nghệ lõi và có thể tới 10 năm với công nghệ định hướng phát triển dài hạn.

Việc cấp kinh phí theo từng đề tài ngắn hạn khó giúp nhóm nghiên cứu duy trì đội ngũ, tích lũy tri thức và theo đuổi các mục tiêu dài hạn. Vì vậy, ông đề xuất tài trợ theo gói, với thời hạn đủ dài để các nhóm chủ động tuyển dụng nhân lực, thu hút chuyên gia và triển khai nghiên cứu.

Đầu tư cho con người cần gắn với đào tạo đội ngũ kế cận. Tại ĐH Quốc gia TPHCM, các chương trình VNU350 thu hút nhà khoa học trẻ, giáo sư thỉnh giảng và VNU Move tạo cơ hội để nhà khoa học trao đổi kinh nghiệm tại doanh nghiệp, viện, trường xuất sắc trong và ngoài nước. Bên cạnh đó, hỗ trợ kinh phí cho học viên cao học, nghiên cứu sinh góp phần đào tạo nguồn nhân lực kế cận cho các nhóm nghiên cứu.

Chia sẻ nguồn lực, kết nối doanh nghiệp để tạo sản phẩm

Bên cạnh con người và kinh phí, hạ tầng nghiên cứu là điều kiện quan trọng để nhóm nghiên cứu phát triển. Tuy nhiên, theo PGS.TS Lâm Quang Vinh, hạ tầng không nên được đầu tư khép kín ở từng đơn vị mà cần trở thành nguồn lực dùng chung. ĐH Quốc gia TPHCM đang xây dựng nền tảng cho phép nhà khoa học và doanh nghiệp đăng ký khai thác thiết bị, phòng thí nghiệm được đầu tư từ nguồn lực của Nhà nước và thành phố.

Cùng hướng tiếp cận này, GS.TS Trần Thị Thanh Tú - Trưởng ban Khoa học và Đổi mới sáng tạo (ĐH Quốc gia Hà Nội) cho rằng cần hoàn thiện cơ chế tự chủ, tăng cường chia sẻ phòng thí nghiệm, hạ tầng và đội ngũ chuyên gia. Theo bà, các nhóm nghiên cứu cần kết nối nguồn lực liên ngành, tận dụng chuyên môn của nhiều đơn vị thay vì hoạt động riêng lẻ trong một khoa hay một trường. Việc chia sẻ giúp khai thác hiệu quả thiết bị và hình thành các nhóm nghiên cứu có quy mô, năng lực lớn hơn.

Đầu tư hạ tầng không thể chỉ dừng ở mua sắm thiết bị. Các phòng thí nghiệm công nghệ cao, nhất là trong lĩnh vực trí tuệ nhân tạo, vi mạch và tính toán hiệu năng cao, cần kinh phí thường xuyên để vận hành, bảo trì và cập nhật công nghệ. PGS.TS Lâm Quang Vinh kiến nghị có cơ chế hỗ trợ chi phí vận hành hạ tầng dùng chung, thay vì chỉ cấp kinh phí đầu tư ban đầu. Nếu thiếu nguồn lực duy trì, các phòng thí nghiệm khó phát huy hết công suất.