Chuyển đổi số - 'chìa khóa' thúc đẩy giảm chi phí logistics

Đây là nội dung được trao đổi, nhấn mạnh tại Hội nghị Quản trị pháp lý doanh nghiệp TPHCM 2026 – Lĩnh vực Logistics, với chủ đề “Chuyển đổi số trong giao dịch logistics – Ứng dụng mô hình lai trong giai đoạn chuyển tiếp”. Hội nghị do Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC) và Trung tâm Xúc tiến Thương mại và Đầu tư TPHCM (ITPC) phối hợp tổ chức.

Đẩy mạnh chuyển đổi số ngành logistics

Tại hội nghị, ITPC dẫn báo cáo nghiên cứu ngành logistics đang đạt tốc độ tăng trưởng nhanh với hơn 34.000 doanh nghiệp (DN), đóng góp khoảng 4,5 - 5% GDP cả nước. Tuy nhiên, chi phí logistics vẫn ở mức khoảng 16% GDP, cao hơn đáng kể so với các nước phát triển, điều này đặt ra yêu cầu về việc giảm chi phí, nâng cao năng suất và tăng sức cạnh tranh.

Trong giai đoạn 2025 - 2035, chiến lược phát triển logistics được Trung ương đặt ra là tăng cường chuyển đổi số, thúc đẩy giảm chi phí logistics xuống 12 - 15% GDP. Bên cạnh đó, Luật Giao dịch điện tử sẽ tạo cơ sở pháp lý cho thông điệp dữ liệu. Các DN bước vào giai đoạn chuyển đổi số mạnh mẽ, với cơ chế kiểm soát dữ liệu và xây dựng lộ trình số hóa nhằm giảm tranh chấp, tăng khả năng kiểm chứng và bảo đảm an toàn trong giao dịch.

Tại hội nghị, PGS.TS Phạm Duy Nghĩa, Phó Chủ tịch Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC) nhận định, khi yếu tố số hóa đi sâu vào hoạt động kinh doanh, đầu tư, quá trình giải quyết tranh chấp cũng trở nên phức tạp hơn. Trong lĩnh vực logistics, việc sử dụng đồng thời hợp đồng giấy kết hợp nền tảng điện tử, email, lệnh vận chuyển điện tử,... có thể làm phát sinh tranh chấp về giá trị pháp lý, tính xác thực và thứ tự ưu tiên của các tài liệu.

Cũng theo Phó Chủ tịch VIAC, khi tranh chấp được giải quyết tại các cơ quan tài phán, vấn đề không chỉ nằm ở việc dữ liệu có tồn tại hay không, mà còn ở khả năng chứng minh nguồn gốc, tính toàn vẹn và quá trình hình thành của dữ liệu điện tử.

Đây là thách thức đáng kể đối với DN ngành logistics trong bối cảnh giao dịch ngày càng được thực hiện trên nhiều nền tảng khác nhau. "Do đó, chuyển đổi số cần đi cùng với quản trị dữ liệu, quy định rõ thứ tự ưu tiên của chứng từ và điều khoản hợp đồng về việc xác lập, lưu trữ, sử dụng chứng cứ điện tử", PGS.TS Phạm Duy Nghĩa nhấn mạnh.

Về thực tế chuyển đổi số ngành logistics tại địa phương, ông Nguyễn Duy Hưng, Phó Chủ tịch Thường trực Hiệp hội Logistics Đồng Nai đã chia sẻ về bức tranh chuyển đổi số nhìn từ thị trường logistics Đồng Nai. Ông Hưng đánh giá, năng lực đầu tư công nghệ và triển khai các giải pháp số giữa các DN ngành logistics đang còn nhiều chênh lệch đáng kể.

Một số DN tại địa phương này, đặc biệt tại các cảng, ICD và kho vận, đã ứng dụng các giải pháp như quản lý kho, cảng điện tử, lệnh giao hàng điện tử, hóa đơn điện tử, thanh toán không tiền mặt và giám sát hải quan tự động. Tuy nhiên, nhìn chung, quá trình số hóa vẫn chủ yếu tập trung ở từng DN hoặc từng công đoạn, chưa tạo được sự kết nối xuyên suốt giữa DN vận tải, kho bãi, cảng, hãng tàu, chủ hàng và cơ quan quản lý. Đây là điểm nghẽn quan trọng khi Đồng Nai đang hướng tới trở thành trung tâm logistics của khu vực.

Xây dựng nền tảng số cho ngành logistics

Tham gia thảo luận tại hội nghị, ông Ngô Khắc Lễ, Trọng tài viên VIAC, Hòa giải viên Trung tâm Hòa giải Việt Nam (VMC) nhận định, DN logistics trong nước thời gian qua thường không ở trạng thái “paper” (bản giấy) hoặc “paperless” (không dùng bản giấy) hoàn toàn, mà đang ở giữa "Số trong – Giấy ngoài". Điều này xuất phát từ nhiều nguyên nhân, có những nguyên nhân khách quan do quy định pháp luật, thông lệ của cơ quan nhà nước và nguyên nhân chủ quan do tâm lý không an tâm, đối tác không có hệ thống đồng bộ…

Từ đây, ông Lễ cho rằng, vấn đề không nằm ở việc chuyển đổi số hay chưa mà nằm ở việc các bên có đủ tin cậy để giao dịch qua nền tảng số hay không. Theo ông Lễ, trước tình trạng đó, thay vì bước nhanh, DN logistics nên chuyển đổi theo lộ trình từ trong ra ngoài, bắt đầu từ nội bộ, sau đó là giữa những đối tác thân quen và tiến xa hơn với các giao dịch xuyên biên giới.

Trong quá trình chuyển đổi này, chuyên gia cũng lưu ý DN về việc phải gắn chuyển giao dữ liệu với quyền và nghĩa vụ các bên để tránh rủi ro và tranh chấp phát sinh. Vấn đề cốt lõi là phải bảo đảm chứng từ điện tử có giá trị và chức năng pháp lý tương đương chứng từ giấy, đặc biệt đối với các vận đơn điện tử có thể chuyển nhượng.

Theo Luật sư Đặng Việt Anh, Luật sư điều hành Công ty Luật TNHH ANHISA, Trọng tài viên VIAC, Hòa giải viên VMC, nếu thế giới có thể áp dụng đồng bộ công nghệ số và vận hành hoàn toàn trên các nền tảng an toàn tuyệt đối như blockchain, những vụ việc lừa đảo tinh vi tương tự chắc chắn sẽ không thể xảy ra. Bên cạnh tính bảo mật, vận đơn điện tử còn giúp đẩy nhanh tốc độ giao dịch.

"Trong bối cảnh thương mại hiện đại, chúng ta đã có hóa đơn điện tử, hải quan điện tử; do đó, nếu chứng từ quan trọng nhất là vận đơn vẫn phải in ra bản giấy thì sẽ là một rào cản lớn cho tiến trình phát triển thương mại sau này", Luật sư Đặng Việt Anh nhấn mạnh.

Tại hội nghị, các chuyên gia luật, kinh tế cũng bày tỏ lạc quan khi Công ước Liên hợp quốc về Chứng từ hàng hóa có thể chuyển nhượng vừa được Đại hội đồng Liên hợp quốc thông qua, được đánh giá là một bước tiến quan trọng. Công ước thiết lập khuôn khổ pháp lý thống nhất cho chứng từ hàng hóa có thể chuyển nhượng dưới cả dạng giấy và điện tử.

Từ các khuôn khổ pháp lý quốc tế thông suốt, góp phần thúc đẩy công nhận và sử dụng chứng từ điện tử trong giao dịch xuyên biên giới. Đối với Việt Nam, đây có thể là nền tảng quan trọng để ngành logistics tiến tới số hóa xuyên biên giới một cách thực chất và đồng bộ.