Chuyển hóa giá trị đạo học thành động lực phát triển đất nước

Năm 1070, Văn Miếu được xây dựng tại Thăng Long; năm 1075, triều Lý tổ chức khoa thi Nho học đầu tiên; năm 1076, Quốc Tử Giám được thành lập dưới triều vua Lý Nhân Tông.

Trải qua 950 năm hình thành và phát triển, Quốc Tử Giám không chỉ là một thiết chế giáo dục tiêu biểu trong lịch sử mà còn trở thành biểu tượng của truyền thống hiếu học, tôn sư trọng đạo và trọng dụng hiền tài. Những giá trị ấy được lưu giữ qua hệ thống di tích, tư liệu lịch sử, đặc biệt là 82 bia Tiến sĩ tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám, được UNESCO ghi danh vào Danh mục Ký ức thế giới năm 2011.

Theo GS.TSKH Vũ Minh Giang, Chủ tịch Hội đồng Khoa học và Đào tạo Đại học Quốc gia Hà Nội, Phó Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam: Sự ra đời của Quốc Tử Giám cần được nhìn nhận như một dấu mốc kép. Một mặt, đây là bước ngoặt trong lịch sử giáo dục Việt Nam, đánh dấu sự xuất hiện của một thiết chế giáo dục cấp quốc gia. Mặt khác, đây cũng là một bước tiến trong quá trình xây dựng năng lực quản trị của nhà nước Đại Việt thông qua việc thể chế hóa hoạt động đào tạo và chuẩn bị nguồn nhân lực.

“Từ Văn Miếu năm 1070 đến Quốc Tử Giám năm 1076, rồi từ khoa thi năm 1075 đến sự phát triển của hệ thống khoa cử các triều đại sau, một cấu trúc mới từng bước được hình thành đưa việc tôn vinh tri thức đến việc trọng dụng người tài. Chính cấu trúc đó đã tạo nên một trong những nền tảng quan trọng của truyền thống trọng học, trọng hiền tài và coi trọng việc dùng người có học vấn để trị quốc trong lịch sử Việt Nam. Chính vì vậy mà trên một ý nghĩa nào đó có thể nói sự ra đời của Văn Miếu, Quốc Tử Giám là sự khởi đầu cho lịch sử văn hiến Việt Nam. Nhìn từ chiều dài 950 năm, đây cũng là phương diện đặc biệt có ý nghĩa của di sản Quốc Tử Giám không chỉ là di sản của một ngôi trường, mà là di sản của một tư duy thể chế về mối quan hệ giữa tri thức, nhân tài và năng lực quản trị quốc gia”, GS.TSKH Vũ Minh Giang nói.

Từ truyền thống hiếu học của cha ông, yêu cầu đặt ra hiện nay không chỉ là tiếp nối tinh thần đề cao tri thức mà còn phải chuyển hóa thành năng lực học tập, tư duy sáng tạo, khả năng thích ứng và tinh thần đổi mới trong mỗi cá nhân.

Việc xây dựng xã hội học tập, thúc đẩy học tập suốt đời và phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao vì thế trở thành yêu cầu quan trọng. Nếu trong lịch sử, Quốc Tử Giám là nơi đào tạo nhân tài cho đất nước thì trong bối cảnh hiện nay, tinh thần ấy cần được tiếp nối bằng một nền giáo dục hiện đại, chú trọng phát triển toàn diện năng lực, phẩm chất, khuyến khích nghiên cứu khoa học, đổi mới sáng tạo và khả năng làm chủ công nghệ.

TS Đường Ngọc Hà, Phó Giám đốc Trung tâm Hoạt động Văn hóa khoa học Văn Miếu - Quốc Tử Giám cho biết: Trong bối cảnh giáo dục hiện đại, giáo dục di sản có vai trò vượt xa việc giới thiệu lịch sử hay tổ chức tham quan. Khi được thiết kế có mục tiêu và phương pháp phù hợp, di sản trở thành môi trường học tập giúp kết nối tri thức với thực tiễn, phát triển tư duy phản biện, sáng tạo, giao tiếp, hợp tác và giải quyết vấn đề; bồi dưỡng bản sắc, cảm xúc văn hóa và trách nhiệm công dân; đồng thời hình thành nhận thức và hành vi có trách nhiệm đối với bảo tồn. Những đóng góp đó cho thấy giáo dục di sản đáp ứng trực tiếp yêu cầu phát triển con người toàn diện và học tập suốt đời của giáo dục hiện đại.

Thực tiễn Văn Miếu - Quốc Tử Giám cho thấy tiềm năng kết nối nền Quốc học với nhu cầu học tập hôm nay, nhưng để phát huy hiệu quả cần có chính sách triển khai đồng bộ, cơ chế phối hợp thực chất, đội ngũ chuyên nghiệp, tài chính ổn định, công nghệ phù hợp và hệ thống đánh giá dựa trên kết quả học tập. Sự kiện kỷ niệm 950 năm thành lập Quốc Tử Giám vì thế không chỉ là dịp nhìn lại một dấu mốc lịch sử mà còn là cơ hội để nhận diện những giá trị có ý nghĩa lâu dài đối với sự phát triển của đất nước. Từ truyền thống hiếu học, tôn sư trọng đạo đến tinh thần trọng dụng hiền tài, những di sản tinh thần ấy cần tiếp tục được chuyển hóa thành hành động cụ thể trong giáo dục, đào tạo, nghiên cứu khoa học và xây dựng xã hội học tập. Đó cũng là cách để di sản 950 năm Quốc Tử Giám tiếp tục hiện diện trong đời sống hôm nay, trở thành nguồn lực bồi đắp tri thức, nhân cách và khát vọng phát triển của các thế hệ người Việt Nam.