Còn nhiều thách thức trong thực thi Luật Phòng, chống tác hại thuốc lá

Tuy nhiên, tại tọa đàm góp ý dự thảo Luật do Báo Tiền Phong tổ chức ngày 26/8, nhiều đại biểu cho rằng vẫn còn những thách thức đặt ra để tiến gần đến mục tiêu hiệu quả của chính sách. Các ý kiến tập trung vào việc làm rõ hơn các định nghĩa pháp lý, cơ chế thực thi, công tác quản lý trên môi trường số và sự phối hợp giữa các cơ quan chức năng nhằm bảo đảm các quy định sau khi ban hành có tính khả thi và phù hợp với thực tiễn.

Định nghĩa thuốc lá mới: Cần phản ánh đầy đủ tính hoa học của từng đối tượng sản phẩm

Một trong những mục tiêu của dự thảo là xây dựng cơ sở pháp lý rõ ràng, tạo điều kiện cho lực lượng Công an, Hải quan, Quản lý thị trường và các cơ quan liên quan nhận diện, xử lý vi phạm thống nhất.

Phản hồi về mục tiêu này, trao đổi tại tọa đàm, ông Lê Thành Hưng, Trưởng Phòng Tiêu chuẩn nông nghiệp thực phẩm, Viện Tiêu chuẩn Chất lượng Việt Nam, Bộ Khoa học và Công nghệ, cho rằng ngay từ góc độ kỹ thuật, việc xác định và phân loại các sản phẩm thuốc lá hiện nay đã không còn đơn giản.

Theo ông Hưng, các sản phẩm trên thị trường ngày càng đa dạng về nguyên liệu, cấu phần và cơ chế hoạt động. Ngay trong dự thảo hiện tại vẫn còn những vấn đề cần tiếp tục hoàn thiện như cách sử dụng thuật ngữ, khái niệm thiết bị, dung dịch sử dụng hay cách mô tả các sản phẩm lai giữa thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng. Đáng chú ý, ông nhấn mạnh rằng các khái niệm và định nghĩa đưa vào luật cần vừa chính xác về mặt khoa học, vừa đủ bao quát để không nhanh chóng trở nên lạc hậu khi công nghệ tiếp tục thay đổi.

Bên cạnh đó, ông Lê Thành Hưng cũng lưu ý rằng khi đánh giá các sản phẩm thuốc lá mới, cần nhìn nhận đầy đủ cả hai khía cạnh thường được đề cập trong các tài liệu khoa học. Thứ nhất là khả năng giảm thiểu tác hại đối với chính người sử dụng; thứ hai là khả năng giảm tác động của việc hút thuốc thụ động đối với những người xung quanh. Theo ông, đây là điểm khác biệt đáng chú ý giữa thuốc lá truyền thống và một số sản phẩm mới. Đặc biệt, với các dạng sản phẩm không tạo khói như thuốc lá ngậm hoặc thuốc lá nhai, nguy cơ ảnh hưởng đến người xung quanh gần như không được ghi nhận rõ như đối với các sản phẩm sử dụng cơ chế đốt cháy. Tuy nhiên, ông Hưng nhấn mạnh rằng những vấn đề này cần được nghiên cứu, đánh giá và xem xét một cách thấu đáo trên cơ sở khoa học trước khi đưa vào chính sách, nhằm bảo đảm các quy định khi ban hành vừa đạt được mục tiêu bảo vệ sức khỏe cộng đồng, vừa bảo đảm tính khả thi và tránh phát sinh những khoảng trống hoặc thiếu sót trong quá trình thực thi.

Bảo vệ sức khỏe cộng đồng: Còn khoảng cách từ quy định đến thực thi

Một vấn đề trọng yếu cũng được thảo luận tại tọa đàm là thách thức giữa các chính sách đang được đề xuất hiện nay với mục tiêu bảo vệ giới trẻ. Đại diện Trung ương Đoàn TNCS Hồ Chí Minh cho rằng môi trường sử dụng thuốc lá trong giới trẻ hiện nay đã thay đổi rất khác so với trước đây.

Ông Hoàng Đức Nam, Phó Trưởng Ban Công tác Đoàn, cho biết hoạt động giới thiệu, trao đổi và giao dịch sản phẩm hiện nay không còn chỉ diễn ra tại điểm bán trực tiếp mà đã chuyển mạnh sang các nền tảng số, mạng xã hội, hội nhóm trực tuyến và các phiên phát trực tiếp.

Thực tế này khiến việc ngăn chặn khả năng tiếp cận của giới trẻ không chỉ còn là câu chuyện quản lý điểm bán, mà trở thành bài toán liên quan đến nền tảng số, nội dung xuyên biên giới và trách nhiệm của nhiều chủ thể khác nhau.

Tương tự, quy định cấm trưng bày thuốc lá tại điểm bán, được kỳ vọng sẽ góp phần hạn chế khả năng tiếp cận và giảm sức hấp dẫn của sản phẩm đối với giới trẻ, cũng làm dấy lên nhiều trao đổi về tính khả thi trong thực tế. Ông Nguyễn Chí Nhân, Tổng Thư ký Hiệp hội Thuốc lá Việt Nam, cho rằng dự thảo Luật đang hướng tới những tiêu chuẩn quản lý rất nghiêm ngặt, song để các quy định này phát huy hiệu quả như kỳ vọng, cần tiếp tục làm rõ cơ chế thực thi, trách nhiệm của các lực lượng quản lý cũng như lộ trình triển khai phù hợp với thực tiễn của mạng lưới hàng trăm nghìn điểm bán lẻ trên cả nước song song với tăng cường năng lực chống buôn lậu.

Ông cho rằng nếu luật siết chặt làm sản lượng thuốc lá hợp pháp giảm nhưng lượng thuốc lá lậu lại thẩm thấu vào bù đắp thị phần, thì sẽ không đáp ứng được yêu cầu giảm nguồn cung cũng như giảm tỷ lệ người hút.

Trong khi đó, nêu quan điểm thuốc lá là loại hàng hóa gắn liền với nhu cầu và sự lựa chọn của từng cá nhân, bà Nguyễn Quỳnh Liên, đại biểu Quốc hội hoạt động chuyên trách tại Ủy ban Pháp luật và Tư pháp của Quốc hội, đề xuất để hướng tới một xã hội không khói thuốc, giải pháp căn cơ là tăng cường nhận thức, hình thành ý thức tự giác của cộng đồng và cá nhân để giảm dần nhu cầu sử dụng, thay vì áp dụng các lệnh cấm tuyệt đối đối với những thói quen, sở thích cá nhân khi chưa kiểm soát được các tác động phát sinh.

Do đó, để bảo đảm tính khả thi khi đi vào cuộc sống, bà cho rằng cần lưu ý một số nhóm vấn đề trong khi hoàn thiện dự thảo Luật. Theo đó, bà Liên đề xuất Bộ Y tế (dưới góc độ cơ quan bảo vệ sức khỏe) cần phối hợp chặt chẽ với Bộ Công Thương (cơ quan quản lý sản xuất) để xây dựng các khái niệm về thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng, thuốc lá khác và thuốc lá được phép lưu hành, quy định rành mạch các điều kiện sản xuất, kinh doanh và chuỗi cung ứng, và Kiểm soát chặt chẽ hoạt động quảng cáo và giao dịch trên môi trường số.

Bên cạnh đó, trong tương lai cần tính toán việc có cho phép lưu hành, sản xuất, nhập khẩu các sản phẩm thay thế hay không và cơ chế kiểm soát chất lượng ra sao. Đồng thời cần quy định triệt để các biện pháp bảo vệ sức khỏe các nhóm đối tượng dễ bị tổn thương, như bà mẹ, trẻ em, người có bệnh nền, trước trước tác hại của việc hút thuốc thụ động.

“Đây là những vấn đề rất lớn mà các đại biểu Quốc hội sẽ quan tâm thảo luận sâu sắc, đòi hỏi cơ quan chủ trì soạn thảo tiếp tục đầu tư nghiên cứu, hoàn thiện để dự thảo Luật đạt chất lượng cao nhất và phát huy hiệu quả thực chất khi ban hành”, bà Liên kết luận.

Trước những vấn đề được các đại biểu nêu ra, các ý kiến tại tọa đàm đều thống nhất rằng bảo vệ sức khỏe cộng đồng, đặc biệt là thế hệ trẻ, cần tiếp tục là mục tiêu ưu tiên của chính sách. Tuy nhiên, để bảo đảm hiệu quả khi triển khai, dự thảo Luật cần tiếp tục hoàn thiện các khái niệm pháp lý, bảo đảm tính đồng bộ với các luật liên quan, nâng cao khả năng dự báo đối với các sản phẩm mới và làm rõ cơ chế thực thi.