Đại biểu Quốc hội kiến nghị quy định trách nhiệm của đối tác liên kết xuất bản, tránh tình trạng “bán giấy phép”, “buông lỏng trong biên tập”

Huấn luyện AI phải tuân thủ pháp luật về quyền tác giả

Ngày 9/8 dưới sự chủ trì của Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn, sự điều hành của Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Thanh, Quốc hội thảo luận tại hội trường về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Xuất bản.

Đối với xuất bản trên môi trường số và trên không gian mạng, Đại biểu Quốc hội Nguyễn Thị Yến Nhi (Đoàn Vĩnh Long) bày tỏ quan điểm đồng tình với quy định này. Đây là bước tiến quan trọng nhằm quản lý nội dung phát triển rất nhanh, có tác động lớn nhưng lâu nay còn khoảng trống pháp lý. Tuy nhiên theo bà Nhi, ranh giới giữa sản phẩm thông tin có tính xuất bản với sản phẩm báo chí trên mạng xã hội, trang thông tin điện tử cá nhân rất khó để xác định. Vì vậy đề nghị quy định rõ tiêu chí để phân định và giao cho Chính phủ hướng dẫn cụ thể để đảm bảo quản lý chặt chẽ nhưng không cản trở quyền tự do sáng tạo, tiếp cận thông tin hợp pháp của người dân.

“Về liên kết trong hoạt động xuất bản tại Điều 23, tôi đánh giá rất là cao việc dự thảo lần này đã mở rộng các liên kết thành 3 nhóm: liên kết xuất bản phẩm; liên kết in phát hành cung cấp dịch vụ trung gian, phát hành xuất bản phẩm; liên kết hình thành hệ sinh thái xuất bản. Đây là cơ sở pháp lý quan trọng để có thể huy động nguồn lực xã hội, thúc đẩy hợp tác công - tư. Tuy nhiên để giữ vững định hướng và trách nhiệm trong quản lý về mặt nội dung  đề nghị tiếp tục khẳng định nguyên tắc nhà xuất bản chịu trách nhiệm cuối cùng về nội dung; không được chuyển giao quyền quyết định nội dung dưới bất kỳ hình thức nào. Đồng thời quy định rõ trách nhiệm của đối tác liên kết khi xảy ra các hành vi vi phạm để từ đó tránh được tình trạng bán giấy phép, buông lỏng trong biên tập”, bà Nhi kiến nghị.

Theo đại biểu Quốc hội Nguyễn Thị Sửu (Đoàn Huế), dự thảo Luật đã bổ sung tại Điều 27 yêu cầu xuất bản phẩm có nội dung được tạo lập toàn bộ hoặc một phần bằng AI phải được thông báo và gắn nhãn. Đây là bước tiến đáng ghi nhận. Tuy nhiên, gắn nhãn mới giải quyết minh bạch, chưa làm rõ trách nhiệm pháp lý.

Bà Sửu đề nghị, sử dụng AI không làm thay đổi trách nhiệm của tổ chức, cá nhân quyết định xuất bản và phát hành; việc sử dụng xuất bản phẩm làm dữ liệu huấn luyện AI phải tuân thủ pháp luật về quyền tác giả, quyền liên quan. Chi tiết kỹ thuật nên giao Chính phủ quy định.

Về lưu chiểu điện tử, theo bà Sửu, dự thảo đã ghi nhận truy xuất nguồn gốc và yêu cầu lưu trữ, quản lý, truy xuất xuất bản phẩm điện tử nhập khẩu. Nhưng nếu chỉ lưu tệp mà không quản lý định danh và phiên bản thì chưa quản lý được vòng đời xuất bản phẩm. Từ đó, bà Sửu đề nghị nguyên tắc: “một xuất bản phẩm điện tử, một mã định danh, một lịch sử phiên bản”. Khi sửa đổi sau phát hành phải cập nhật phiên bản và lưu chiểu phần nội dung sửa đổi, có khả năng liên thông với dữ liệu nhập khẩu và phát hành.

Liên quan đến vấn đề về nhà xuất bản, theo đánh giá của bà Sửu, Dự thảo đã mở rộng một số chủ thể được thành lập nhà xuất bản, trong đó có cơ sở giáo dục đại học công lập. Nhưng bà Sửu đề nghị quản lý bằng năng lực, không chỉ bằng loại hình cơ quan chủ quản. Điều kiện thành lập và hoạt động cần phản ánh năng lực tài chính, nhân lực chuyên môn, năng lực biên tập, hạ tầng công nghệ và khả năng thực hiện trách nhiệm pháp lý. Bộ lọc chất lượng phải là năng lực và trách nhiệm.

“Điểm cốt lõi của lần sửa đổi này là chuyển từ quản lý từng cuốn sách sang quản trị toàn bộ vòng đời của nội dung xuất bản.Trong thời đại AI, pháp luật phải trả lời ba câu hỏi: nội dung được tạo lập, thay đổi thế nào; ai chịu trách nhiệm; và khi có vấn đề, Nhà nước có thể truy xuất, xử lý ra sao? Nếu làm được điều đó, Luật sửa đổi sẽ không chỉ giải quyết vướng mắc hôm nay mà còn tạo khung pháp lý bền vững cho nền xuất bản số”, bà Sửu nêu rõ.

AI tạo ra thông tin sai lệch về lịch sử: Trách nhiệm thuộc về ai?

Cơ bản tán thành sự cần thiết sửa đổi Luật theo Tờ trình của Chính phủ, đại biểu Quốc hội Cà Thị Thắm (Đoàn Lai Châu) cho rằng, việc sửa đổi về thông tin ghi trên xuất bản phẩm, cần tiếp tục được hoàn thiện để phù hợp với sự phát triển nhanh chóng của công nghệ số và trí tuệ nhân tạo.

Theo đại biểu Thắm, tại khoản 1 Điều 27 dự thảo hiện quy định 4 nguyên tắc đối với việc ghi thông tin trên xuất bản phẩm. Tuy nhiên, các nguyên tắc này chưa bao quát đầy đủ yêu cầu quản lý đối với xuất bản phẩm được tạo lập, biên tập, dịch thuật hoặc hoàn thiện có sự hỗ trợ của trí tuệ nhân tạo.

Đi sâu phân tích, đại biểu Thắm dẫn chứng, nếu một xuất bản phẩm có sự tham gia của AI nhưng AI tạo ra thông tin sai lệch về lịch sử, phong tục, tiếng nói, chữ viết, văn hóa hoặc tri thức truyền thống của một dân tộc, thì trách nhiệm pháp lý thuộc về chủ thể nào? Người sử dụng AI, người biên tập, tổng biên tập, nhà xuất bản hay chủ thể phát hành? Nếu không quy định rõ, khi xảy ra sai sót sẽ rất khó xác định trách nhiệm và cơ chế xử lý. Do đó, đại biểu đề nghị nghiên cứu bổ sung quy định theo hướng xác lập nguyên tắc minh bạch về việc sử dụng AI trong quá trình tạo lập, biên tập, dịch thuật và hoàn thiện xuất bản phẩm, nhất là đối với những trường hợp AI tham gia ở mức độ đáng kể vào việc tạo ra nội dung.

Cùng với đó, quy định trách nhiệm của nhà xuất bản và các chủ thể có liên quan trong việc kiểm tra, thẩm định và chịu trách nhiệm đối với nội dung xuất bản phẩm có sử dụng AI, không để xảy ra tình trạng đẩy trách nhiệm cho công nghệ khi xuất bản phẩm có sai sót. Đối với xuất bản phẩm liên quan đến lịch sử, văn hóa, tiếng nói, chữ viết, phong tục, tập quán và tri thức truyền thống của các dân tộc thiểu số, cần có cơ chế kiểm tra, thẩm định phù hợp, bảo đảm tính chính xác, tôn trọng bản sắc văn hóa và tránh việc AI tạo ra hoặc khuếch đại những thông tin sai lệch.