Đào tạo nhân lực làm chủ thời đại AI

Đào tạo phải đi trước

Mỗi mùa tuyển sinh gần đây đều ghi nhận một xu hướng rõ nét khi ngày càng nhiều học sinh lựa chọn các ngành STEM, đặc biệt là trí tuệ nhân tạo, bán dẫn, vi mạch, khoa học dữ liệu hay robot. Sự chuyển dịch ấy không đơn thuần phản ánh sức hút của những ngành nghề mới mà còn cho thấy nhận thức của người trẻ đang thay đổi trước nhu cầu của nền kinh tế số.

Theo PGS.TS Đỗ Chí Nghĩa - Ủy viên chuyên trách Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội, đây là tín hiệu đáng mừng, phản ánh "sự chuyển dịch có cơ sở và mang tính bền vững của cơ cấu nhân lực". Thay vì chạy theo những giá trị mang tính trào lưu, nhiều người trẻ đang hướng tới con đường dài hạn, gắn với năng lực bản thân, nhu cầu xã hội và định hướng phát triển của đất nước. Điều đó cũng cho thấy các chủ trương phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số đang dần đi vào cuộc sống.

Xu hướng người học thay đổi cũng đồng nghĩa với việc giáo dục phải thay đổi. Khi AI làm biến đổi cấu trúc việc làm, vòng đời của công nghệ ngày càng ngắn, đào tạo không thể chỉ đáp ứng nhu cầu tuyển dụng trước mắt mà phải chuẩn bị cho những công việc của tương lai.

Trao đổi về vấn đề này, GS Chử Đức Trình - Hiệu trưởng Trường ĐH Công nghệ (ĐH Quốc gia Hà Nội) nhấn mạnh: "AI phát triển rất mạnh mẽ, tuy nhiên, AI hay các công nghệ tiên tiến khác đều không thể thay thế con người. Chúng ta phải là những người thông minh để sử dụng AI như một công cụ hỗ trợ, giúp nâng cao năng lực vốn có của con người".

Theo GS Chử Đức Trình, mục tiêu của giáo dục không phải đào tạo những người chỉ biết sử dụng công nghệ mà phải đào tạo những con người đủ năng lực làm chủ công nghệ. Vì vậy, ông cho rằng cách gọi "đào tạo lại" đối với sinh viên mới tốt nghiệp chưa thực sự phù hợp, mà nên gọi là "đào tạo thích nghi". Các chương trình đào tạo hiện nay được thiết kế cho cả một hệ sinh thái nghề nghiệp, trong khi mỗi doanh nghiệp lại có công nghệ, quy trình và môi trường làm việc riêng. Việc sinh viên cần thêm thời gian để thích nghi sau khi tốt nghiệp là điều bình thường.

Điều cốt lõi là chương trình đào tạo phải giúp người học có thể "sống lâu, sống dài" với nghề. Nếu chỉ chú trọng đáp ứng yêu cầu của công việc trước mắt mà xem nhẹ kiến thức nền tảng và năng lực tự học, người lao động sẽ nhanh chóng tụt lại khi công nghệ thay đổi.

Rõ ràng, khi thị trường lao động chuyển dịch nhanh hơn bao giờ hết, giáo dục cũng không thể đi sau. Đào tạo nhân lực công nghệ hôm nay không chỉ nhằm đáp ứng nhu cầu tuyển dụng mà còn chuẩn bị nguồn lực cho một nền kinh tế dựa trên tri thức, đổi mới sáng tạo và năng lực cạnh tranh toàn cầu.

Để giảng đường gần hơn với doanh nghiệp

Đổi mới chương trình đào tạo là điều kiện cần, nhưng để tạo ra nguồn nhân lực chất lượng cao còn cần một hệ sinh thái gắn kết giữa Nhà nước, nhà trường và doanh nghiệp.

Yêu cầu này tiếp tục được nhấn mạnh tại Hội thảo "Thúc đẩy hợp tác Nhà nước - Nhà trường - Doanh nghiệp trong phát triển nguồn nhân lực khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số", diễn ra ngày 5/8 tại Hà Nội. Hội thảo cho thấy phát triển nhân lực công nghệ không còn là câu chuyện riêng của ngành giáo dục mà là nhiệm vụ chung của cả hệ thống.

Phát biểu tại hội thảo, ông Đỗ Tiến Thịnh - Phó Giám đốc Trung tâm Đổi mới sáng tạo Quốc gia (NIC), Bộ Tài chính khẳng định, khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số đang trở thành động lực quan trọng của tăng trưởng kinh tế, song yếu tố quyết định vẫn là con người. Theo ông Thịnh, phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa Nhà nước, nhà trường và doanh nghiệp. Trong đó, Nhà nước kiến tạo thể chế và chính sách; nhà trường đào tạo, nghiên cứu; còn doanh nghiệp xác định nhu cầu thực tiễn, chuyển giao công nghệ và tiếp nhận nguồn nhân lực sau đào tạo.

Đây cũng là quan điểm được PGS.TS Đỗ Chí Nghĩa nhiều lần nhấn mạnh. Theo ông Nghĩa, để thu hẹp khoảng cách giữa đào tạo và thị trường lao động, cần xây dựng cơ chế phối hợp hiệu quả giữa 3 chủ thể, trong đó Nhà nước giữ vai trò dẫn dắt bằng những "cú hích" về chính sách. Doanh nghiệp không chỉ tuyển dụng sau khi sinh viên tốt nghiệp mà cần tham gia ngay từ quá trình xây dựng chương trình đào tạo, đặt hàng nguồn nhân lực và đồng hành trong nghiên cứu, đổi mới sáng tạo. Ngược lại, các trường đại học phải chủ động giải quyết những "đầu bài" mà doanh nghiệp và địa phương đặt ra để nâng cao giá trị nghiên cứu và khả năng ứng dụng.

Một số mô hình hợp tác đã cho thấy hướng đi này đang dần đi vào thực chất. Tại hội thảo, NIC giới thiệu Chương trình Samsung Innovation Campus (SIC) 2026 - mô hình hợp tác giữa Samsung Việt Nam, NIC và gần 20 trường đại học, cao đẳng trên cả nước nhằm đào tạo hơn 2.200 sinh viên công nghệ trong năm 2026.

Ở góc độ các cơ sở đào tạo, ông Phùng Trung Nghĩa - Hiệu trưởng Trường ĐH Công nghệ Thông tin và Truyền thông (ĐH Thái Nguyên), cho rằng cần có cơ chế khuyến khích doanh nghiệp đầu tư vào phòng thí nghiệm, trung tâm đào tạo, thiết bị, học bổng, đồng thời tham gia xây dựng, cập nhật chương trình, hướng dẫn thực hành và đánh giá kết quả đào tạo. Theo ông Nghĩa, hợp tác chỉ thực chất khi doanh nghiệp trở thành một phần của quá trình đào tạo, nghiên cứu và đổi mới sáng tạo.

Muốn giảng đường gần hơn với doanh nghiệp, bản thân các trường đại học cũng phải đổi mới. Theo GS Chử Đức Trình, nhà trường cần chuẩn bị chương trình đào tạo tốt hơn, tăng cường thực hành, thực tập; người học phải chủ động làm chủ việc học, người dạy liên tục cập nhật tri thức, còn bộ máy quản trị phải tinh gọn để người thầy có thêm thời gian cho giảng dạy và nghiên cứu.

Thời AI đang đặt giáo dục trước những yêu cầu chưa từng có. Đào tạo nguồn nhân lực công nghệ không chỉ là mở thêm ngành học hay tăng quy mô tuyển sinh, mà quan trọng hơn là xây dựng một hệ sinh thái gắn kết giữa Nhà nước, nhà trường và doanh nghiệp. Khi chính sách theo kịp sự phát triển của công nghệ, giảng đường gắn với thực tiễn và người học được trang bị cả kiến thức nền tảng lẫn năng lực học tập suốt đời, nguồn nhân lực sẽ không chỉ thích ứng mà còn đủ khả năng làm chủ công nghệ, tạo động lực cho tăng trưởng trong kỷ nguyên số.