Đề xuất bổ sung cơ chế xử lý đối với địa phương khó khăn về vốn để không làm chậm tiến độ dự án

Bố trí vốn theo nguyên tắc nào để sớm phát huy hiệu quả?

Ngày 12/8, dưới sự chủ trì của Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn, sự điều hành của Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên, Quốc hội thảo luận ở hội trường về: Chủ trương đầu tư Dự án đầu tư xây dựng đường Vành đai 5 - Vùng Thủ đô Hà Nội; Việc điều chỉnh chủ trương đầu tư Dự án đầu tư xây dựng tuyến đường sắt Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng.

Về dự án đường Vành đai – Vùng Thủ đô Hà Nội, đại biểu Quốc hội Nguyễn Ngọc Sơn (Đoàn Hải Phòng) cho biết, dự kiến ngân sách trung ương bố trí giai đoạn 2026 - 2030 khoảng 59.700 tỷ đồng, trong khi sơ bộ tổng mức đầu tư phần tuyến chính khoảng 215.192 tỷ đồng. Nhưng điều ông Sơn băn khoăn là bố trí theo nguyên tắc nào để phần vốn đã bỏ ra sớm phát huy hiệu quả? Do đó, ông Sơn đề nghị bổ sung tại điểm b khoản 5 Điều 2 nguyên tắc ưu tiên vốn theo đoạn tuyến có khả năng hoàn thành, khai thác độc lập, đồng bộ giữa giải phóng mặt bằng và xây lắp, tránh dàn trải nguồn lực.

“Báo cáo giải trình đã tiếp thu theo hướng Ủy ban Thường vụ Quốc hội quyết định điều chỉnh chủ trương đầu tư khi không làm tăng tổng mức đầu tư, còn trường hợp làm tăng thì báo cáo Quốc hội. Nội dung này là xác đáng, nhất là khi tỷ suất nội hoàn của Dự án chỉ khoảng 10,84%, biên hiệu quả không lớn”, ông Sơn đưa ra phân tích.

Bên cạnh đó dẫn chứng trường hợp Hải Phòng cho thấy, số liệu từ địa phương, khả năng cân đối ngân sách của thành phố mới đáp ứng khoảng 42% nhu cầu đầu tư công trung hạn giai đoạn 2026 - 2030; sau khi trừ các nhiệm vụ bắt buộc và các nhiệm vụ Trung ương giao, nguồn còn lại chỉ khoảng 24.464 tỷ đồng. Nếu bố trí khoảng 17.775 tỷ đồng cho đường song hành Vành đai 5 và khoảng 6.000 tỷ đồng cho tuyến nhánh Nam Đồ Sơn thuộc dự án đường sắt, thì thành phố chỉ còn chưa đến 700 tỷ đồng cho toàn bộ các dự án khởi công mới, trong khi mục tiêu tăng trưởng GRDP giai đoạn 2026 - 2030 là khoảng 13 - 14%.

“Một nguồn lực có thể góp phần hỗ trợ cân đối cho địa phương là phần giá trị tăng thêm từ quỹ đất hai bên tuyến, nhưng nguồn thu này chỉ phát sinh sau khi tuyến đường hình thành, trong khi từ năm 2026 địa phương còn phải điều tiết 20% tiền sử dụng đất về ngân sách trung ương. Đề nghị bổ sung vào khoản 8 Điều 3 nội dung giao Chính phủ quy định tỷ lệ phân chia và phương thức thực hiện như Báo cáo giải trình đã nêu; bổ sung cơ chế xử lý đối với địa phương thực sự khó khăn về cân đối vốn, gắn với khả năng khai thác nguồn thu từ quỹ đất hai bên tuyến, bảo đảm không làm chậm tiến độ chung”, ông Sơn kiến nghị.

Theo đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga (Đoàn Hải Phòng) qua rà soát của thành phố, tổng nhu cầu đầu tư công trung hạn giai đoạn 2026 - 2030 khoảng 548.500 tỷ đồng, trong khi khả năng cân đối từ ngân sách thành phố khoảng 232.089 tỷ đồng, mới đáp ứng khoảng 42% nhu cầu. Trong nguồn lực này, hơn 95.607 tỷ đồng phải ưu tiên cho các nhiệm vụ bắt buộc, dự án chuyển tiếp, vốn đối ứng và những nghĩa vụ đã cam kết.

Đáng chú ý, ngoài các nhiệm vụ phát triển của địa phương, Hải Phòng còn cần bố trí khoảng 112.018 tỷ đồng cho các chương trình, nhiệm vụ và dự án Trung ương giao hoặc dự kiến giao, từ hạ tầng giao thông chiến lược, hệ thống Bắc Hưng Hải đến quốc phòng, an ninh, chuyển đổi số và triển khai các nghị quyết lớn của Bộ Chính trị.

Sau khi cân đối các nhiệm vụ bắt buộc và những nhiệm vụ Trung ương giao, nguồn còn lại của thành phố chỉ khoảng hơn 20 nghìn tỷ (24.464 tỷ đồng). Nếu tiếp tục bố trí khoảng 17.775 tỷ đồng cho đường song hành Vành đai 5 và khoảng 6.000 tỷ đồng cho tuyến nhánh Nam Đồ Sơn, ngân sách thành phố chỉ còn rất ít, chưa đến 700 tỷ đồng cho các dự án khởi công mới.

Xác định trách nhiệm tăng tổng mức đầu tư thêm 42,4%

Liên quan đến điều chỉnh chủ trương đầu tư dự án đường sắt Lào Cai-Hà Nội-Hải Phòng, nhấn mạnh việc một tuyến đường sắt hiện đại chưa đồng nghĩa với một hành lang vận tải hiện đại; hiệu quả cuối cùng đo bằng khả năng đưa hàng từ cửa khẩu và khu công nghiệp tới cảng biển với ít khâu trung chuyển nhất, ông Nguyễn Ngọc Sơn đề nghị, làm rõ năng lực tiếp nhận, giải tỏa hàng hóa của các tuyến nhánh kết nối Lạch Huyện, Đình Vũ và Nam Đồ Sơn, bảo đảm năng lực của đoạn cuối vào cảng tương thích với năng lực tuyến chính, không hình thành điểm nghẽn trong toàn hành lang vận tải. Báo cáo giải trình cũng tiếp thu theo hướng giao Chính phủ quyết định thời điểm triển khai đầu tư tuyến nhánh nối khu bến Nam Đồ Sơn.

Đáng chú ý, về trách nhiệm đối với phần tăng tổng mức đầu tư, sơ bộ tổng mức đầu tư tăng 86.108 tỷ đồng, tức 42,4% so với mức Quốc hội đã phê duyệt, ông Sơn đề nghị tiếp tục xác định trách nhiệm cụ thể đối với phần chi phí phát sinh do nguyên nhân chủ quan và thiết lập cơ chế kiểm soát thành một ràng buộc thực chất trong quá trình triển khai.

Ông Sơn cũng cho hay, khi tổng mức đầu tư tăng 42,4% và phần vốn còn thiếu chưa xác định được nguồn, việc giữ quy định về nguồn vốn ở mức khái quát sẽ làm giảm cơ sở để Quốc hội đánh giá nghĩa vụ ngân sách và nghĩa vụ trả nợ. Đề nghị Nghị quyết ít nhất phải xác lập nguyên tắc huy động vốn, giới hạn nghĩa vụ ngân sách nhà nước và trách nhiệm báo cáo Quốc hội khi cơ cấu vốn thay đổi làm tăng nghĩa vụ trả nợ hoặc ảnh hưởng đến cân đối nguồn lực quốc gia.

“Tôi cho rằng, miễn một thủ tục thẩm định không đồng nghĩa với miễn nghĩa vụ chứng minh. Đề nghị bổ sung tại Điều 3 chế độ báo cáo Quốc hội tại kỳ họp cuối năm về tiến độ, giải ngân, kết quả huy động vốn vay và phương án xử lý trong trường hợp khoản vay không thu xếp đủ”, ông Sơn nói.