Đề xuất điều chỉnh mức phạt tiền đối với một số tội danh nhằm tăng tính răn đe, phòng ngừa tội phạm

Theo Bộ Công an, một trong những nội dung trọng tâm của dự thảo là điều chỉnh mức phạt tiền trong cấu thành định tội và định khung hình phạt của nhiều tội danh. Việc sửa đổi xuất phát từ yêu cầu thực tiễn khi các mức phạt tiền được quy định trong Bộ luật Hình sự hiện hành đã không còn tương xứng với sự phát triển của nền kinh tế và biến động giá cả sau gần 10 năm thi hành.

Cơ quan soạn thảo cho biết, về cơ sở chính trị, việc nâng mức phạt tiền bám sát định hướng của Nghị quyết số 49-NQ/TW của Bộ Chính trị về Chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020, đồng thời được tiếp tục khẳng định tại Kết luận số 92-KL/TW ngày 12/3/2014 của Bộ Chính trị và Kết luận số 84-KL/TW ngày 29/7/2020 của Bộ Chính trị về việc tiếp tục thực hiện Nghị quyết số 49-NQ/TW nêu định hướng hoàn thiện pháp luật hình sự theo hướng “đề cao hiệu quả phòng ngừa và tính hướng thiện trong việc xử lý người phạm tội; giảm hình phạt tù, mở rộng áp dụng hình phạt tiền, hình phạt cải tạo không giam giữ đối với một số loại tội phạm...”.

Về cơ sở pháp lý, việc nâng mức phạt tiền phù hợp với quy định của Hiến pháp (các vấn đề liên quan đến quyền con người phải được điều chỉnh bởi luật); đồng thời, phù hợp với xu hướng nâng cao mức xử lý vi phạm trong pháp luật về xử lý vi phạm hành chính.

Đặc biệt, từ góc độ thực tiễn, dự thảo chỉ ra nhiều chỉ số kinh tế đã thay đổi đáng kể so với thời điểm Bộ luật Hình sự năm 2015 được ban hành. Nếu như mức lương cơ sở giai đoạn 2013-2016 là 1,15 triệu đồng/tháng thì hiện nay đã tăng lên 2,53 triệu đồng/tháng, cao hơn gấp hơn hai lần. GDP bình quân đầu người cũng tăng từ khoảng 45,7 triệu đồng năm 2015 lên khoảng 125,5 triệu đồng vào năm 2025. Trong bối cảnh đó, nhiều mức phạt tiền hiện hành không còn bảo đảm tính răn đe, nhất là đối với các hành vi phạm tội vì động cơ vụ lợi.

Từ những căn cứ trên, dự thảo đề xuất cơ bản nâng gấp đôi mức phạt tiền trong các cấu thành định tội và định khung hình phạt ở nhiều tội danh. Theo cơ quan soạn thảo, việc điều chỉnh này không chỉ bảo đảm phù hợp với điều kiện phát triển kinh tế - xã hội hiện nay mà còn góp phần nâng cao hiệu quả phòng ngừa, đấu tranh với các loại tội phạm, nhất là tội phạm vì mục đích lợi nhuận đang có xu hướng diễn biến phức tạp.

Bên cạnh đó, dự thảo cũng bổ sung quy định mới về tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự đối với một số trường hợp phạm tội trong lĩnh vực kinh tế. Đây được xem là một trong những điểm mới đáng chú ý nhằm thể chế hóa các chủ trương của Đảng về phát triển kinh tế tư nhân, phát triển kinh tế nhà nước và đổi mới công tác xây dựng, thi hành pháp luật.

Theo dự thảo, người thực hiện tội phạm thuộc Chương XVIII của Bộ luật Hình sự có thể được tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự để khắc phục hậu quả nếu đáp ứng đầy đủ các điều kiện. Cụ thể, hành vi vi phạm gây thiệt hại về kinh tế nhưng được thực hiện vì mục đích phát triển kinh tế - xã hội hoặc bảo đảm quốc phòng, an ninh; không có yếu tố tham nhũng; các dự án đang thực hiện, chưa hoàn thành, chưa thể khắc phục hậu quả do nguyên nhân khách quan nhưng có phương án khả thi và đủ điều kiện để tiếp tục khắc phục, đồng thời dự án vẫn có khả năng mang lại hiệu quả về kinh tế - xã hội, quốc phòng, an ninh.

Bộ Công an cho rằng, thực tiễn thi hành Bộ luật Hình sự cho thấy có những trường hợp vi phạm gây thiệt hại nhưng không xuất phát từ động cơ vụ lợi hay tham nhũng, trong khi dự án vẫn có khả năng tiếp tục triển khai, tạo hiệu quả phát triển và người vi phạm có điều kiện khắc phục toàn bộ hậu quả. Việc vẫn truy cứu trách nhiệm hình sự ngay trong những trường hợp này chưa thực sự phù hợp với thực tiễn, chưa tạo động lực để người vi phạm chủ động khắc phục hậu quả và cũng chưa phân hóa rõ giữa các hành vi có yếu tố tham nhũng với các hành vi vi phạm thuần túy trong hoạt động kinh tế.

Theo dự thảo, thời gian tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự tối đa là 3 năm để người vi phạm thực hiện việc khắc phục hậu quả. Hết thời hạn này, cơ quan tiến hành tố tụng sẽ căn cứ kết quả thực hiện để quyết định xử lý theo quy định của pháp luật.

Về cơ chế kiểm soát để bảo đảm hiệu quả áp dụng, hiện nay, các cơ chế để bảo đảm hiệu quả áp dụng Điều luật này trên thực tiễn đã có sẵn và khả thi trong áp dụng. Theo đó, hệ thống pháp luật trên các lĩnh vực như: Pháp luật về phòng, chống tham nhũng và các quy định của Bộ luật Hình sự đã có các cơ chế để kiểm soát và xác định có hay không có hành vi tham nhũng; pháp luật trong các lĩnh vực kinh tế chuyên ngành bảo đảm xác định có hay sai phạm xảy ra... Đồng thời, hệ thống các cơ quan tiến hành tố tụng với chức năng, nhiệm vụ và quyền hạn của mình, trên cơ sở quy định của pháp luật có liên quan để tiến hành đánh giá, xem xét các tiêu chí được nêu tại Điều luật này. Mức độ thực hiện việc khắc phục hậu quả, bồi thường thiệt hại của cá nhân, pháp nhân thương mại trên thực tiễn.

Theo Bộ Công an, các quy định mới được xây dựng nhằm tiếp tục hoàn thiện chính sách hình sự theo hướng vừa tăng cường tính răn đe đối với các hành vi phạm tội, vừa bảo đảm tính nhân văn, tạo điều kiện để người phạm tội chủ động khắc phục hậu quả, góp phần tháo gỡ những vướng mắc từ thực tiễn và phục vụ yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội trong giai đoạn mới.