Điện Biên mở đường cho thí điểm kinh tế không gian tầm thấp

Mô hình sandbox Điện Biên tạo niềm tin cho các địa phương

Chia sẻ về hành lang pháp lý của đề án, Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Bùi Hoàng Phương khẳng định, về cơ bản hệ thống pháp luật hiện nay đã có đầy đủ cơ sở để triển khai cơ chế thử nghiệm có kiểm soát đối với các mô hình kinh doanh và công nghệ mới.

Theo Thứ trưởng, nhiều địa phương vẫn băn khoăn rằng muốn triển khai một mô hình mới thì phải có một cơ chế hoặc quy định riêng. Tuy nhiên, đây chưa phải là cách tiếp cận phù hợp. Sandbox được xây dựng để cho phép thử nghiệm các mô hình, công nghệ và phương thức kinh doanh mới ngay trong khuôn khổ pháp luật hiện hành, thay vì phải chờ ban hành một hệ thống quy định riêng cho từng trường hợp.

Ông cho biết, cơ chế thử nghiệm có kiểm soát đã được thể chế hóa trong nhiều đạo luật quan trọng như Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo năm 2025, Luật Công nghiệp công nghệ số, Luật Dữ liệu và Luật Trí tuệ nhân tạo... Những quy định này tạo nền tảng pháp lý để thúc đẩy đổi mới sáng tạo và triển khai các mô hình phát triển mới.

"Từ kinh nghiệm tổ chức và triển khai đề án tại Điện Biên cho thấy cơ sở pháp lý về cơ bản đã đầy đủ, vấn đề còn lại là tổ chức triển khai như thế nào cho hiệu quả", Thứ trưởng nhấn mạnh.

Theo Thứ trưởng Bùi Hoàng Phương, Bộ Khoa học và Công nghệ cũng đã thay đổi phương thức hỗ trợ địa phương. Thay vì chỉ hướng dẫn theo cách viện dẫn điều khoản của luật, nghị định hay thông tư, Bộ đã cử các đơn vị chuyên môn trực tiếp phối hợp với Sở Khoa học và Công nghệ tỉnh Điện Biên để cùng xây dựng đề án.

"Cách làm của chúng tôi là đồng hành với địa phương, hỗ trợ trực tiếp, "cầm tay chỉ việc" trong quá trình xây dựng và triển khai đề án. Đây là sự thay đổi trong phương thức hướng dẫn, giúp địa phương tháo gỡ khó khăn ngay từ thực tiễn", Thứ trưởng chia sẻ.

Ông cũng tiết lộ, sau khi Điện Biên triển khai đề án, đã có gần 10 địa phương trên cả nước bày tỏ mong muốn nghiên cứu và áp dụng mô hình tương tự.

Không bắt đầu từ công nghệ mà từ bài toán phát triển

Làm rõ hơn định hướng của Bộ Khoa học và Công nghệ, ông Nguyễn Văn Thuật, Phó Vụ trưởng Vụ Kinh tế số và Xã hội số, Bộ Khoa học và Công nghệ cho biết, Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng đã xác định yêu cầu "xác lập mô hình tăng trưởng mới, lấy khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số làm động lực chính". Trên tinh thần đó, Việt Nam cần chủ động mở ra những không gian phát triển mới, hình thành các ngành kinh tế có năng suất và giá trị gia tăng cao hơn, trong đó kinh tế không gian tầm thấp được xem là một động lực tăng trưởng mới.

Theo ông Thuật, nhiều quốc gia như Trung Quốc, Hoa Kỳ, Nhật Bản, Hàn Quốc và các nước châu Âu đều đang đẩy mạnh phát triển kinh tế không gian tầm thấp. Điểm chung trong cách tiếp cận của các nước không chỉ là phát triển thiết bị bay mà còn xây dựng hệ sinh thái công nghiệp hoàn chỉnh, bao gồm công nghệ, dữ liệu, hạ tầng và các dịch vụ đi kèm.

"Tư duy của Bộ Khoa học và Công nghệ không bắt đầu từ câu hỏi chúng ta có công nghệ gì, mà bắt đầu từ câu hỏi Điện Biên đang cần giải quyết bài toán phát triển nào", ông Thuật cho biết.

Từ cách tiếp cận đó, Bộ đã phối hợp với tỉnh Điện Biên tổ chức khảo sát thực địa, đánh giá địa hình, phân tích nhu cầu phát triển kinh tế - xã hội, đồng thời xem xét các yêu cầu về quốc phòng, an toàn bay và những rủi ro có thể phát sinh trước khi xây dựng đề án.

"Việc lựa chọn Điện Biên là địa phương đầu tiên triển khai không phải ngẫu nhiên. Đây là tỉnh miền núi có địa hình chia cắt, chi phí logistics cao, nhiều khu vực vùng sâu, vùng xa khó tiếp cận dịch vụ y tế và vận chuyển hàng hóa. Đồng thời, địa phương có đường biên giới, diện tích rừng lớn, thường xuyên phát sinh nhu cầu giám sát tài nguyên, phòng cháy chữa cháy rừng, cứu hộ cứu nạn và ứng phó thiên tai. Đây đều là những bài toán mà công nghệ không gian tầm thấp có thể tạo ra sự khác biệt so với các phương thức truyền thống" - Ông Nguyễn Văn Thuật, Phó Vụ trưởng Vụ Kinh tế số và Xã hội số, Bộ Khoa học và Công nghệ chia sẻ.

Thử nghiệm để hoàn thiện chính sách

Theo ông Nguyễn Văn Thuật, đối với một lĩnh vực hoàn toàn mới, thách thức lớn nhất không nằm ở công nghệ mà là thể chế phải theo kịp công nghệ.

"Nếu chờ đến khi hệ thống pháp luật hoàn thiện đầy đủ mới triển khai thì chúng ta có thể bỏ lỡ cơ hội phát triển. Nhưng nếu triển khai đại trà khi chưa đánh giá đầy đủ các nguy cơ thì sẽ ảnh hưởng đến quốc phòng, an ninh, an toàn bay và lợi ích xã hội. Vì vậy, cơ chế thử nghiệm có kiểm soát chính là công cụ để giải quyết bài toán này" - ông Thuật cho hay.

Đề án tại Điện Biên tập trung vào ba nhóm ứng dụng trọng điểm gồm nông nghiệp thông minh, logistics tầm thấp và quản lý tài nguyên, cung cấp dịch vụ công. Các ứng dụng bao gồm gieo hạt, phun thuốc bảo vệ thực vật, vận chuyển thuốc và vật tư y tế đến vùng sâu, vùng xa; lập bản đồ số, khảo sát địa hình, quản lý rừng, giám sát tài nguyên và cảnh báo sớm thiên tai.

Theo kế hoạch, đề án sẽ triển khai từ 3-5 mô hình ứng dụng UAV, thực hiện khoảng 6.000 chuyến bay thử nghiệm, phấn đấu giảm từ 20-30% thời gian hoặc chi phí so với phương thức truyền thống, đồng thời bảo đảm 100% hoạt động bay được lập kế hoạch, giám sát và lưu vết đầy đủ.

Một điểm mới của đề án là áp dụng cơ chế miễn trừ có kiểm soát, tạo điều kiện để doanh nghiệp nghiên cứu, thử nghiệm và hoàn thiện công nghệ trong điều kiện thực tế. Tuy nhiên, theo ông Thuật, việc miễn trừ không đồng nghĩa với buông lỏng quản lý. Mọi hoạt động đều phải được giới hạn rõ về thời gian, khu vực, đối tượng và mục tiêu; đồng thời chịu sự giám sát chặt chẽ của cơ quan quản lý nhà nước, đặc biệt đối với các yêu cầu về quốc phòng, an ninh, an toàn bay và bảo vệ dữ liệu.

Thông qua hàng nghìn chuyến bay thử nghiệm cùng khối lượng lớn dữ liệu thu thập được, cơ quan quản lý sẽ có cơ sở đánh giá mức độ an toàn, hiệu quả kinh tế, hiệu quả xã hội cũng như khả năng nhân rộng của từng mô hình. Đây sẽ là nền tảng để xây dựng tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật và tiếp tục hoàn thiện chính sách trong thời gian tới.

Hướng tới hình thành hệ sinh thái kinh tế mới

Theo đại diện Bộ Khoa học và Công nghệ, mục tiêu cuối cùng của sandbox không phải là tạo ra nhiều chuyến bay hơn mà là hình thành hệ sinh thái kinh tế không gian tầm thấp hoàn chỉnh, bao gồm doanh nghiệp, công nghệ, dữ liệu, hạ tầng số, tiêu chuẩn, nguồn nhân lực và thể chế.

Đề án được triển khai theo mô hình phối hợp giữa Trung ương, địa phương, doanh nghiệp và các đơn vị nghiên cứu. Trong đó, UBND tỉnh Điện Biên là cơ quan chủ trì; Bộ Khoa học và Công nghệ giữ vai trò định hướng, hỗ trợ; các sở, ngành địa phương phối hợp quản lý; doanh nghiệp trực tiếp triển khai các hoạt động thử nghiệm. Theo kế hoạch, Tổng công ty Bưu điện Việt Nam (VNPost) sẽ đảm nhận vai trò điều phối hoạt động sandbox, FPT tham gia thiết kế, sản xuất UAV và phát triển hệ thống điều khiển, giám sát bay, cùng nhiều doanh nghiệp khác tham gia vận hành và hỗ trợ kỹ thuật.

"Kinh tế không gian tầm thấp là một lĩnh vực rất mới. Nếu chậm, Việt Nam sẽ trở thành thị trường tiêu thụ công nghệ. Nhưng nếu đi đúng hướng ngay từ bây giờ, chúng ta có cơ hội hình thành một ngành kinh tế mới do chính doanh nghiệp Việt Nam làm chủ", ông Nguyễn Văn Thuật nhấn mạnh.

Theo ông, giá trị lớn nhất của sandbox Điện Biên không nằm ở kết quả thử nghiệm của một địa phương mà ở những dữ liệu thực tiễn giúp cơ quan quản lý chuyển từ cách quản lý dựa trên giả định sang quản lý dựa trên dữ liệu, từng bước hoàn thiện thể chế và tạo mô hình tham chiếu để các địa phương khác triển khai trong thời gian tới.