Định hình tương lai số tại bảo tàng

Theo PGS.TS Lê Hải Đăng - Giám đốc Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam, giải pháp đưa công nghệ và trí tuệ nhân tạo (AI) vào không gian thực tế tại bảo tàng nhằm mục đích chuyển hóa các bộ sưu tập vốn nằm sau tủ kính thành một hành trình khám phá đa giác quan.

Để chuẩn bị cho việc tăng tốc số hóa, những năm gần đây, Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam đã tập trung ứng dụng công nghệ để chuyển không gian trưng bày tĩnh thành trải nghiệm thực tế sống động. Lộ trình này được triển khai bài bản qua từng năm, bắt đầu từ năm 2021 với việc mở Phòng khám phá cho trẻ em bằng màn hình tương tác. Từ năm 2022 đến nay, bảo tàng tiếp tục đa dạng hóa bằng các tour tham quan theo chủ đề, trò chơi "Vui đón quà" và hệ thống quét mã QR "Đi tìm kho báu". Thay vì để khách tham quan chỉ nhìn ngắm hiện vật trong tủ kính một cách thụ động, AI tại Bảo tàng đã giúp khai thác các bộ sưu tập thành các hoạt động tương tác trải nghiệm đa chiều; biến không gian tham quan trong bảo tàng thành một hành trình khám phá đa giác quan. AI cá nhân hóa các câu đố văn hóa, kích thích thế hệ trẻ chủ động khám phá, “chạm” vào hiện vật sống động thay vì chỉ ngắm nhìn sau tủ kính.

Đặc biệt, bước đi đột phá mang tính nền tảng đã được thử nghiệm thành công từ dịp Tết Trung thu năm trước với mô hình "Ông Tiến sĩ giấy AI"- một kết quả nghiên cứu giữa Bảo tàng và nhóm tình nguyện viên trẻ (gọi tắt là Nhóm công tác). Đây là sự kết hợp giữa di sản văn hóa và công nghệ, mang đến trải nghiệm mới mẻ cho trẻ em. Hoạt động trải nghiệm này là bước thử nghiệm để ứng dụng công nghệ vào khai thác và lan tỏa giá trị di sản, hướng đến thế hệ Gen Z và Gen Alpha. Ông Tiến sĩ đặc biệt này có thể chuyển động, giao tiếp và tham gia hoạt động hỏi - đáp cùng trẻ em, giúp các em hiểu hơn về Tết Trung thu và lịch sử Bảo tàng.

Các hoạt động trải nghiệm ứng dụng AI đã dẫn dắt công chúng đến các nhóm hiện vật theo chủ ý của Bảo tàng và tạo cơ hội khai thác nhiều câu chuyện thú vị đằng sau hiện vật cũng như làm cho các hiện vật có “đời sống mới” trong thời đại 4.0. Những hoạt động này tại Bảo tàng đã thu hút đông đảo giới trẻ tham gia vì họ được kết nối khám phá di sản văn hóa bằng đa dạng hình thức tương tác và thu nhận được nhiều thông tin văn hóa thú vị trong một khoảng thời gian ngắn. Bằng cách tích hợp động cơ cơ khí vào khung robot và nạp dữ liệu chuyên ngành của bảo tàng, mô hình này có thể di chuyển và đối thoại trực tiếp, giúp học sinh, sinh viên hiểu rõ ý nghĩa hiện vật một cách tự nhiên nhất.

Việc ứng dụng AI giúp cá nhân hóa các trải nghiệm, kích thích người xem tìm hiểu sâu hơn về câu chuyện phía sau di sản. Thay vì thay thế con người, bảo tàng dùng AI như một công cụ làm mới không gian trưng bày và tăng cường khả năng kết nối công chúng. Cách làm này bước đầu mang lại hiệu quả vượt mong đợi khi thu hút lượng lớn khách tham quan trẻ tuổi tiếp cận nguồn thông tin chính thống trong thời gian ngắn.

Ứng dụng AI trong bối cảnh hiện nay đã đặt ra những vấn đề quan trọng trong việc gợi mở định hình tương lai số cho ngành bảo tàng: AI sẽ đóng vai trò gì trong công tác bảo quản bộ sưu tập, truyền tải các câu chuyện văn hóa và phục vụ cộng đồng? Các ứng dụng AI trong bảo tàng làm cho ai? Ai tham gia kiến tạo ứng dụng AI định hình tương lai cho bảo tàng? Các bảo tàng sẽ như thế nào trong những năm tới? Đây không còn là những câu hỏi lý thuyết mà là những vấn đề thực tiễn đòi hỏi mỗi thiết chế văn hóa phải chủ động tìm kiếm lời giải thông qua các hoạt động thử nghiệm, đổi mới sáng tạo và học tập không ngừng.

Thực tế từ các hoạt động thời gian qua cho thấy, công nghệ đang đặt ra những yêu cầu mới cho toàn ngành về việc xác định rõ vai trò của AI trong bảo tồn, đối tượng phục vụ và người làm chủ công nghệ. PGS.TS Lê Hải Đăng nhấn mạnh, các thiết chế văn hóa hiện nay không thể dừng lại ở lý thuyết mà phải chủ động thay đổi tư duy, bước ra khỏi vùng an toàn để liên tục thử nghiệm. Đây là điều kiện bắt buộc để biến công nghệ thành công cụ phục vụ hiệu quả cho việc giữ gìn và phát huy giá trị di sản dân tộc một cách bền vững trong tương lai.