Doanh nghiệp nhà nước: Đầu tàu dẫn dắt tăng trưởng hai con số

Quy tụ nguồn lực doanh nghiệp nhà nước

Nghị quyết 79-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế nhà nước đã xác định rõ nhiệm vụ: Tiếp tục củng cố và phát triển để doanh nghiệp nhà nước (DNNN) thực sự trở thành lực lượng vật chất quan trọng của kinh tế nhà nước, vừa góp phần tăng trưởng kinh tế, vừa thực hiện tiến bộ, công bằng xã hội.

Bà Nguyễn Thu Thủy - Phó Cục trưởng Cục Phát triển DNNN (Bộ Tài chính) nhận định, điểm đột phá của Nghị quyết 79-NQ/TW không chỉ nằm ở việc thay đổi cách nhìn về vị trí, vai trò của DNNN, mà còn đặt ra hàng loạt yêu cầu mới cho khu vực này. Theo bà Thủy, DNNN phải tập trung xây dựng một số tập đoàn kinh tế, tổng công ty quy mô lớn, đủ sức cạnh tranh ở tầm khu vực và toàn cầu; đồng thời đẩy mạnh đầu tư cho khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và chuyển đổi xanh nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động, song song với việc cơ cấu lại vốn Nhà nước và đổi mới hệ thống quản trị DN.

Sau khi Nghị quyết 79-NQ/TW được ban hành, Chính phủ đã cụ thể hóa bằng Chương trình hành động tại Nghị quyết số 29/NQ-CP, với hàng loạt nhiệm vụ trọng tâm: hoàn thiện cơ chế, chính sách; đổi mới hệ thống quản trị doanh nghiệp theo thông lệ tốt; thúc đẩy chuyển đổi số, ứng dụng công nghệ; tăng cường quản trị rủi ro, kiểm soát nội bộ và minh bạch thông tin; phát triển đội ngũ lãnh đạo, nguồn nhân lực chất lượng cao... Tất cả đều hướng đến một mục tiêu chung: phát huy vai trò dẫn dắt của DNNN trong đổi mới sáng tạo, triển khai các dự án chiến lược và hiện thực hóa mục tiêu tăng trưởng hai con số trong giai đoạn tới.

Theo bà Thủy, DNNN hiện nay không chỉ dừng lại ở vai trò nắm giữ nguồn lực lớn, mà phải trở thành “đầu tàu” dẫn dắt, đặc biệt ở những lĩnh vực mới như công nghệ cao, năng lượng tái tạo, hạ tầng chiến lược. Muốn vậy, mô hình quản trị của khối DNNN cần chuyển dịch căn bản – từ quản trị hành chính sang quản trị hiện đại theo chuẩn mực quốc tế.

Bà Thủy cũng nêu một thực tế, so với thông lệ quốc tế, con số khoảng 850 DN có vốn nhà nước hiện nay (trong đó riêng 18 tập đoàn, tổng công ty lớn do Bộ Tài chính đại diện chủ sở hữu đã nắm tới hơn 60% tổng vốn và tài sản) vẫn còn khá dàn trải. Vì vậy, nhiệm vụ cấp thiết đặt ra là sắp xếp, cơ cấu lại để giảm bớt số lượng DN nhỏ lẻ, dồn vốn và tài sản cho những DNNN được xác định là chủ lực. Chỉ khi nguồn lực được quy tụ đủ lớn, DNNN mới có thể thực sự mạnh và đủ sức dẫn dắt.

Cần thông thoáng để phát huy quyền tự chủ

TS Nguyễn Đình Cung - nguyên Viện trưởng Viện Nghiên cứu quản lý kinh tế Trung ương cho rằng, muốn DNNN thực sự tiên phong thì phải chấp nhận rủi ro. Làm chủ khoa học, công nghệ đòi hỏi đầu tư lớn cho tiếp thu, cải tiến và đổi mới sáng tạo - những lĩnh vực có độ rủi ro cao, cần nguồn lực đủ mạnh để theo đuổi trong dài hạn.

Theo ông Cung, điều DNNN cần nhất lúc này không hẳn là thêm nguồn lực, mà là một môi trường thể chế đủ thông thoáng để phát huy quyền tự chủ. Việc chọn đúng người đứng đầu quan trọng, nhưng chưa phải yếu tố quyết định; quan trọng hơn là chọn đúng những DN có tiềm năng để tập trung đầu tư, đồng thời hoàn thiện trước cơ chế, chính sách và nguồn lực, thay vì vừa làm vừa gỡ vướng.

Dẫn chứng từ Petrovietnam, Petrolimex và Viettel, ông Cung cho hay, đây đều là những DN đã xây dựng được nền tảng quản trị tốt, hoàn toàn có khả năng vươn lên tầm cao hơn nếu được trao thêm quyền chủ động. Vị chuyên gia đề xuất cải cách quá trình thực hiện quyền đại diện chủ sở hữu nhà nước theo hướng quyết nhanh, chốt gọn: Nếu một chủ trương đầu tư phải mất nhiều năm xin ý kiến rồi tiếp tục điều chỉnh, cơ hội thị trường sẽ trôi qua, làm suy giảm sức cạnh tranh của DNNN trong một thị trường vốn biến động rất nhanh.

Cùng quan điểm, TS Nguyễn Tú Anh - Giám đốc Nghiên cứu Chính sách, Trường Đại học VinUni, cho rằng muốn DNNN mạnh dạn đầu tư vào lĩnh vực mới, trước hết phải phân định rạch ròi giữa rủi ro thị trường và hành vi cố ý làm sai. Theo vị chuyên gia, dù Chính phủ đã có quy định bảo vệ cán bộ dám nghĩ, dám làm, nhưng để thực thi hiệu quả, cần một hệ thống đánh giá minh bạch, dựa trên cả chỉ tiêu tài chính lẫn phi tài chính, đánh giá theo cả danh mục đầu tư thay vì chỉ xét từng dự án đơn lẻ. Có như vậy mới tách bạch được đâu là rủi ro khách quan của thị trường, đâu là vi phạm cần xử lý.

Ông Tú Anh nhắc lại câu chuyện của Pacific Airlines, DN từng sử dụng công cụ phòng ngừa rủi ro giá nhiên liệu để bảo vệ tài sản nhà nước, nhưng khi thị trường diễn biến ngược với dự báo, người thực hiện lại bị xử lý. Bài học ấy khiến không ít lãnh đạo DN sau này chọn cách “không làm gì cả” để giữ an toàn cho bản thân.

Bên cạnh khung pháp lý, vị này cũng nhấn mạnh, yếu tố con người là yếu tố mang tính quyết định. Thành công của Viettel, theo ông, đến từ một đội ngũ lãnh đạo có bản lĩnh, dám nghĩ dám làm, luôn đặt lợi ích quốc gia lên trên lợi ích cá nhân.

Để DNNN thực sự phát huy vai trò dẫn dắt, trước hết chủ sở hữu phải xác định rõ tầm nhìn, chiến lược và mục tiêu phát triển. Trên nền tảng đó, DN cần được trao quyền tự chủ thực chất để tự quyết định cách thức thực hiện mục tiêu được giao, từ huy động nguồn lực, tổ chức sản xuất kinh doanh, đến thu hút nhân lực chất lượng cao.

Ông Tú Anh nhấn mạnh, động lực tiên quyết của DNNN chính là quyền tự chủ trong phạm vi chiến lược, kế hoạch được giao, song hành với quyền được hưởng thành quả để duy trì và tái đầu tư phát triển. Chỉ giao nhiệm vụ mà không tạo động lực thì rất khó kỳ vọng DN bứt phá.

Theo TS Nguyễn Đình Cung, trong bối cảnh cạnh tranh hiện nay, vai trò dẫn dắt của DNNN không thể chỉ đo bằng quy mô vốn hay tài sản, mà phải thể hiện ở năng lực làm chủ khoa học, công nghệ và giữ vị trí trung tâm trong các chuỗi giá trị. Ông Cung khuyến cáo, cần sớm hình thành những DN đủ sức dẫn dắt chuỗi giá trị, như cách Samsung khi đầu tư ra nước ngoài luôn kéo theo cả hệ thống nhà cung ứng của mình, trong khi phần lớn DN Việt Nam vẫn chỉ tham gia ở những vị trí thấp trong chuỗi giá trị toàn cầu.

“Nếu chỉ trông chờ vào chuyển giao công nghệ từ các tập đoàn nước ngoài, hiệu quả sẽ không lớn. Điều cốt lõi là phải xây dựng được chuỗi giá trị của chính Việt Nam, trong đó DNNN phải tiên phong và thực sự bắt tay vào làm” – ông Cung nói và dẫn chứng, Viettel là một mô hình đáng nghiên cứu: Từ một DN xây lắp, Viettel từng bước trở thành DN viễn thông, rồi tiến lên thành DN công nghiệp công nghệ cao và đổi mới sáng tạo, đồng thời hình thành được hệ sinh thái, chuỗi giá trị do chính mình dẫn dắt. Dù mỗi DN có điều kiện phát triển khác nhau song từ kinh nghiệm của Viettel cho thấy: khi có tầm nhìn dài hạn, cơ chế phù hợp và quyền chủ động đủ lớn, DNNN hoàn toàn có thể trở thành lực lượng tiên phong, tạo sức lan tỏa cho cả nền kinh tế.

TS Nguyễn Tú Anh nêu quan điểm, Nghị quyết 79 đánh dấu một sự thay đổi căn bản trong tư duy phát triển: chuyển từ “tư thế phòng thủ” sang “tư thế tấn công”. DNNN không thể chỉ bám giữ thị trường nội địa nhờ hàng rào bảo hộ hay ưu thế độc quyền tự nhiên, mà phải bước ra thế giới, dẫn dắt chuỗi giá trị toàn cầu.

Còn theo ông Lê Duy Bình - Giám đốc điều hành Economica Việt Nam, DNNN phải được vận hành như một thực thể kinh tế thuần túy trên thị trường; muốn đổi mới thực sự, phải xóa bỏ cơ chế “xin - cho” trong quản lý vốn. Theo ông Bình, tính minh bạch chính là yếu tố cốt lõi. Việc công khai thông tin của DNNN cần đạt chuẩn tương đương các công ty niêm yết trên sàn chứng khoán, để xã hội và các cơ quan giám sát có thể theo dõi một cách khách quan. Song song đó, cách thức quản lý cũng cần chuyển đổi – từ “tiền kiểm” sang “hậu kiểm” dựa trên các chỉ số KPI và hiệu quả bảo toàn vốn.

Từ kinh nghiệm thực tiễn chuyển đổi số tại Viettel, bà Nguyễn Thị Sơn Bình - Phó Giám đốc Trung tâm dịch vụ SME, Tổng Công ty Viễn thông Viettel chia sẻ, quản trị dựa trên dữ liệu chính là then chốt. Mọi quyết định kinh doanh tại Viettel đều được phân tích qua hệ thống dashboard thời gian thực, giúp giảm thiểu tối đa những sai sót do cảm tính, đồng thời việc đổi mới mô hình quản trị luôn gắn liền với các phương thức làm việc linh hoạt để thích ứng nhanh với thị trường.

Bàn về hành lang pháp lý cho đổi mới sáng tạo, bà Bình nhấn mạnh, đặc thù của đầu tư công nghệ và khởi nghiệp sáng tạo là rủi ro cao. Nếu áp dụng nguyên tắc “bảo toàn vốn” một cách cứng nhắc cho từng dự án nhỏ, DNNN sẽ không dám dấn thân vào cái mới. Vì vậy, cần có cơ chế “sandbox” – khung thể chế thử nghiệm để DNNN có không gian thử nghiệm công nghệ và mô hình kinh doanh mới.