Đối thoại về bảo tồn kiến trúc Hà Nhì
Chiều 28/4, tại không gian nhà Hà Nhì thuộc khu trưng bày ngoài trời của Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam (Hà Nội), tọa đàm khoa học “Hành trình di sản: Câu chuyện bảo tồn kiến trúc nhà Hà Nhì” đã thu hút sự tham gia của các nhà nghiên cứu, đông đảo công chúng và đại diện cộng đồng người Hà Nhì đến từ xã Y Tý (Lào Cai). Diễn đàn nhằm trao đổi về cách gìn giữ kiến trúc truyền thống trước những biến đổi của đời sống đương đại.
Tọa đàm diễn ra ngay sau đợt tu sửa định kỳ và chỉnh trang không gian trưng bày nhà Hà Nhì, kéo dài từ ngày 13 đến 28/4. Đây không chỉ là hoạt động tổng kết quá trình trùng tu mà còn là dịp nhìn lại cách thức bảo tồn di sản theo hướng lấy cộng đồng làm trung tâm, một định hướng xuyên suốt của Bảo tàng.
PGS.TS Lê Hải Đăng, Giám đốc Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam nhấn mạnh, việc bảo tồn kiến trúc dân gian cần đặt chủ thể văn hóa vào vị trí trung tâm. Trong đợt tu sửa lần này, 5 thợ Hà Nhì từ Y Tý đã được mời trực tiếp thi công, thực hiện sửa chữa ngôi nhà chính, khu chuồng nuôi gia súc và dựng mới cây đu. Theo ông, việc để chính người dân tham gia không chỉ đảm bảo tính chân xác trong trưng bày mà còn góp phần khuyến khích cộng đồng chủ động gìn giữ di sản.
Các công trình trong Vườn Kiến trúc của Bảo tàng đều là nhà nguyên gốc được di chuyển từ địa phương về, phục dựng dựa trên hồ sơ khoa học chi tiết. Với nhà trình tường của người Hà Nhì, cán bộ Bảo tàng đã phối hợp cùng người dân khảo sát, vận chuyển đất sét núi từ Y Tý về Hà Nội để trát lại các mảng tường bị hư hỏng. Cách làm này giúp công trình sau tu sửa vẫn giữ được màu sắc, kết cấu và độ bền vốn có.
Một điểm nhấn của đợt trùng tu là sự tiếp nối giữa các thế hệ thợ Hà Nhì. Bên cạnh những người thợ giàu kinh nghiệm, lần này còn có sự góp mặt của các thợ trẻ như Ly Xe Xá và Phà Thó Suy. Hơn 20 năm trước, những nghệ nhân Ly Sự Đo và Phà Mờ Thó là người đặt nền móng phục dựng ngôi nhà tại Bảo tàng. Trở lại nơi cha từng làm việc, anh Ly Xe Xá cho biết việc thực hành lại kỹ thuật truyền thống không chỉ là công việc mà còn là trách nhiệm của thế hệ trẻ trong việc giữ gìn bản sắc văn hóa.
Tại tọa đàm, các ý kiến tập trung vào việc bảo tồn kỹ thuật trình tường, đặc trưng nổi bật trong kiến trúc Hà Nhì, thông qua sự kết hợp giữa tri thức khoa học và kinh nghiệm thực tiễn. TS Vi Văn An cùng các đại biểu đã trao đổi về những thách thức trong việc duy trì kiến trúc truyền thống khi đô thị hóa diễn ra nhanh, vật liệu tự nhiên ngày càng khan hiếm và đời sống cộng đồng có nhiều thay đổi.
Các chuyên gia cho rằng bảo tồn không chỉ dừng ở việc giữ lại hình thức công trình mà cần chú trọng duy trì tri thức dân gian và kỹ năng thực hành. Việc để cộng đồng trực tiếp tham gia tu sửa là giải pháp hiệu quả để đảm bảo tính nguyên bản, đồng thời giúp di sản tiếp tục “sống” trong đời sống hiện tại.
Khép lại tọa đàm, hình ảnh những người thợ Hà Nhì trở về chăm nom mái nhà của mình tại Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam không chỉ là một hoạt động tu sửa, mà là cách ký ức được tiếp nối, nơi di sản được giữ gìn bằng chính bàn tay và hơi thở con người.
