Giải cứu trẻ khỏi khủng hoảng thiếu vận động

Kỳ nghỉ hè đang đến gần. Nhưng với không ít học sinh Việt Nam, mùa hè từ lâu đã không còn là mùa của sân bóng, tiếng cười ngoài trời hay những buổi rong chơi. Nó đang bị biến thành khoảng thời gian nối dài của lịch học dày đặc.

Tuổi thơ của nhiều đứa trẻ hôm nay bị “dính chặt” giữa lớp học, bàn học ở nhà và các thiết bị điện tử. Người lớn luôn miệng nói thương con, lo cho tương lai của con, nhưng lại vô tình tước khỏi các em những điều cần thiết nhất để phát triển bình thường: quyền được vận động, vui chơi và sống đúng với tuổi thơ.

Con số mà WHO đưa ra thực sự đáng báo động: 91% trẻ em gái và 82% trẻ em trai ở Việt Nam chưa đạt chuẩn vận động tối thiểu. Trong khi đó, học sinh hiện nay trung bình chỉ có khoảng 70 phút giáo dục thể chất mỗi tuần ở trường học, chưa bằng thời lượng vận động tối thiểu mà WHO khuyến nghị cho một ngày.

Một xã hội mà trẻ em ngồi nhiều hơn chạy nhảy, cắm cúi vào sách vở và thiết bị điện tử nhiều hơn tiếp xúc với ánh nắng, sớm muộn cũng phải trả giá. Giá đó đang hiện ra từng ngày qua tình trạng thừa cân, béo phì, cận thị và các bệnh chuyển hóa gia tăng chóng mặt ở trẻ em.

Hiện Việt Nam có khoảng 20 triệu người thừa cân béo phì. Điều đáng lo hơn là tình trạng này đang trẻ hóa rất nhanh. Tỷ lệ thừa cân, béo phì ở trẻ em tuổi học đường đã tăng gấp đôi chỉ sau một thập niên. Tại Hà Nội, tỷ lệ béo phì ở thanh thiếu niên đã vượt 41%; ở TPHCM là hơn 50%. Những căn bệnh vốn từng được xem là “bệnh người lớn” như tăng huyết áp, đái tháo đường type 2, gan nhiễm mỡ… giờ xuất hiện ngày càng nhiều ở tuổi học đường.

Nhưng có lẽ cần phải nhìn sâu hơn: gốc rễ của câu chuyện nằm ở cách người lớn đang tổ chức cuộc sống cho trẻ.

Chúng ta tạo ra một môi trường học tập mà điểm số gần như trở thành thước đo duy nhất của giá trị. Trẻ học chính khóa chưa đủ, phải học thêm. Học trong tuần chưa đủ, phải học cả thứ bảy, chủ nhật. Với không ít gia đình thành thị, mùa hè giờ đây không còn là kỳ nghỉ, mà đã biến thành một “học kỳ thứ ba” kéo dài, nơi trẻ tiếp tục bị nhốt trong lớp học và áp lực điểm số.

Không ít phụ huynh sẵn sàng chi tiền cho các lớp luyện thi, nhưng lại tiếc tiền hoặc tiếc thời gian cho con học bơi, học kỹ năng sinh tồn hay tham gia các hoạt động thể thao ngoài trời. Một đứa trẻ giải được nhiều đề toán chưa chắc đã biết tự bảo vệ mình khi gặp dòng nước xoáy, lạc trong rừng hay đối diện nguy hiểm ngoài đời thực.

Nghịch lý là trong khi người lớn luôn nói về “phát triển toàn diện”, nhiều đứa trẻ lại đang lớn lên với thân thể yếu ớt, thiếu kỹ năng sống, thiếu sức bền thể chất lẫn tinh thần.

Bởi vậy, việc Hà Nội yêu cầu các trường không tổ chức dạy thêm, học trước chương trình trong dịp hè năm nay là một tín hiệu đáng chú ý. Ít nhất, đó cũng là một thông điệp rằng mùa hè cần được trả lại đúng nghĩa cho trẻ em.

Nhưng nếu chỉ Hà Nội cấm dạy thêm còn nhiều nơi khác vẫn biến mùa hè thành “học kỳ thứ ba” thì chưa đủ. Không thay đổi tư duy xã hội, mọi thứ rất dễ quay về vết cũ. Khi nỗi ám ảnh thành tích còn đè nặng, phụ huynh vẫn sẽ tiếp tục tìm mọi cách “nhồi” con học. Những đứa trẻ vẫn sẽ bị cuốn vào vòng xoáy bài tập, lớp luyện thi và màn hình điện thoại.

Điều cần hơn lúc này là một cuộc điều chỉnh nhận thức. Nhà trường phải xem giáo dục thể chất là một phần cốt lõi của giáo dục, chứ không phải “môn phụ” học cho có. Các đô thị cần thêm công viên, sân chơi, không gian công cộng an toàn cho trẻ vận động. Những khu dân cư không thể chỉ dày đặc chung cư và bê tông mà thiếu sân bóng, đường chạy hay khoảng xanh.

Quan trọng hơn cả là mỗi gia đình phải thay đổi cách nhìn về mùa hè của con trẻ.

Thay vì tiếp tục đẩy con vào những lớp học chật chội sau một năm học căng thẳng, hãy cho các em được vận động và trải nghiệm nhiều hơn. Một khóa học bơi có thể giúp trẻ tự cứu mình. Những lớp kỹ năng sinh tồn, sơ cứu, ứng phó khi gặp nguy hiểm hay lớp võ thuật ngoài trời không chỉ giúp trẻ khỏe mạnh hơn mà còn rèn sức bền, tính kỷ luật và khả năng thích nghi với cuộc sống.

Trẻ em không thể phát triển lành mạnh nếu tuổi thơ chỉ gắn với bàn học và áp lực điểm số. Mùa hè phải là khoảng thời gian để trẻ chạy dưới nắng, hòa vào thiên nhiên, học cách tự lập và lớn lên bằng những trải nghiệm thực tế.

Đó mới là giáo dục đúng nghĩa.