Giảm tác hại thuốc lá: Mảnh ghép trong chiến lược phòng ngừa bệnh không lây nhiễm

Các bằng chứng thực tiễn từ nhiều quốc gia cho thấy việc giảm sử dụng thuốc lá điếu và chuyển dịch sang các lựa chọn có mức độ rủi ro thấp hơn có thể góp phần giảm nguy cơ mắc bệnh cũng như tử vong liên quan đến hút thuốc, qua đó hỗ trợ các mục tiêu phòng chống bệnh không lây nhiễm ở cấp độ dân số.

Phòng bệnh từ sớm: Hướng tiếp cận bằng cai thuốc hoặc giảm phơi nhiễm với các chất độc hại

Các bệnh không lây nhiễm hiện là nguyên nhân gây tử vong hàng đầu trên thế giới, cướp đi khoảng 43 triệu sinh mạng mỗi năm, tương đương 74-75% tổng số ca tử vong toàn cầu. Trong số các yếu tố nguy cơ có thể phòng ngừa được, sử dụng thuốc lá là nguyên nhân quan trọng dẫn đến ung thư, bệnh tim mạch, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD), đột quỵ và đái tháo đường. Vì vậy, giảm tác động của thuốc lá từ lâu đã trở thành một cấu phần cốt lõi của chiến lược phòng chống bệnh không lây nhiễm.

Trong y tế công cộng, giải pháp tối ưu luôn là ngăn ngừa yếu tố nguy cơ trước khi bệnh xảy ra. Đối với thuốc lá, điều này có thể đạt được thông qua hai con đường: cai thuốc hoàn toàn, vốn mang lại lợi ích sức khỏe lớn nhất; hoặc đối với những người chưa thể cai, giảm mức độ phơi nhiễm với các chất độc hại sinh ra từ quá trình đốt cháy thuốc lá. Đây cũng là logic được nhiều cơ quan y tế và quản lý áp dụng khi đánh giá các chiến lược kiểm soát thuốc lá hiện nay.

Điểm mấu chốt là phần lớn bệnh tật và tử vong liên quan đến hút thuốc không đến từ nicotine mà đến từ hàng nghìn hóa chất độc hại được tạo ra trong quá trình đốt cháy thuốc lá. Cơ quan Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) nhấn mạnh rằng nicotine là chất gây nghiện, nhưng chính các chất độc trong khói thuốc mới là nguyên nhân chủ yếu gây ung thư, bệnh tim mạch và bệnh phổi ở người hút thuốc. Vì vậy, giảm tiếp xúc với khói thuốc được xem là một bước quan trọng để giảm nguy cơ bệnh tật ở cấp độ dân số.

Không chỉ FDA, Đại học Hoàng Gia Anh (Royal College of Physicians) cũng đưa ra kết luận: Cung cấp nicotine mà không có các thành phần độc hại trong khói thuốc có thể ngăn ngừa phần lớn tác hại của việc hút thuốc.

Một số cơ quan y tế và quản lý trên thế giới hiện áp dụng đánh giá dựa trên nguy cơ tương ứng của từng loại sản phẩm khác nhau và tác động sức khỏe cộng đồng thực tế. Khi xem xét các sản phẩm thuốc lá không khói, FDA đánh giá dựa trên tiêu chuẩn sức khỏe cộng đồng, trong đó xem xét rủi ro và lợi ích của sản phẩm đối với toàn bộ dân số, khả năng người trưởng thành chuyển đổi hoàn toàn từ thuốc lá điếu sang các sản phẩm này. Đây cũng là nguyên tắc phổ biến trong y tế công cộng: giảm phơi nhiễm với các yếu tố nguy cơ là một trong những cách tiếp cận nhằm phòng ngừa bệnh tật.

Từ giả thuyết đến bằng chứng thực tiễn

Việc áp dụng giảm tác hại thuốc lá nhằm giảm bệnh tật và tử vong không phải là một khái niệm mới. Sau nhiều năm triển khai tại một số quốc gia, cách tiếp cận này đã từng bước được hỗ trợ bởi các dữ liệu thực tiễn về sự suy giảm tỷ lệ hút thuốc lá điếu, mức độ phơi nhiễm với các chất độc hại và các chỉ số sức khỏe cộng đồng liên quan.

Trong bối cảnh nhiều sản phẩm không khói được đưa vào quản lý và lưu hành hợp pháp tại Thụy Điển, tỷ lệ hút thuốc lá điếu hằng ngày ở người trưởng thành nước này đã giảm chỉ còn 3,7% vào năm 2025. Nhờ đó Thụy Điển đã trở  thành hình mẫu về quốc gia không khói thuốc trên thế giới.

Đáng chú ý, theo báo cáo của Tổ chức Hợp tác và phát triển kinh tế (OECD), dù có mức độ tiêu thụ nicotine tương đương các quốc gia trong khu vực, Thụy Điển có tỷ lệ tử vong liên quan thuốc lá thuộc nhóm thấp nhất châu Âu. Ở nam giới, tỷ lệ tử vong liên quan thuốc lá thấp hơn khoảng 44% so với phần còn lại của EU và tử vong do ung thư phổi thấp hơn khoảng 61%.

Những xu hướng tương tự cũng được ghi nhận tại một số quốc gia khác. Tại Nhật Bản, dữ liệu từ Khảo sát Sức khỏe và Dinh dưỡng Quốc gia (NHNS) cho thấy tỷ lệ sử dụng thuốc lá nói chung giảm từ 19,6% năm 2014 xuống còn 15,7% năm 2023. Trong cùng giai đoạn, tỷ lệ hút thuốc lá điếu giảm mạnh, trong khi tỷ lệ sử dụng thuốc lá nung nóng tăng lên 4,8% ở người trưởng thành. Mặt khác, các nghiên cứu cũng cho thấy tỉ lệ sử dụng ở giới trẻ đối với thuốc lá nung nóng là rất thấp, hầu như không đáng kể. Kết hợp các yếu tố này có thể nhìn thấy, đây dấu hiệu của sự dịch chuyển khỏi thuốc lá điếu.

TS. Garrett McGovern, Giám đốc Y khoa Priority Medical Clinic và thành viên Ủy ban Y tế thuộc Hội đồng Y khoa Ireland, cho rằng: “Nếu trụ cột gia đình qua đời sớm vì các bệnh liên quan đến thuốc lá, những người ở lại có thể phải đối mặt với gánh nặng tài chính nghiêm trọng. Vì vậy, chuyển đổi sang các sản phẩm thay thế khác để cai thuốc lá điếu không chỉ mang ý nghĩa nhân văn mà còn đem lại lợi ích kinh tế thiết thực”.

Kinh nghiệm từ Hoa Kỳ, Thụy Điển và Nhật Bản cho thấy giảm tác hại thuốc lá không còn chỉ là một giả thuyết, mà đang được xem xét như một công cụ y tế công cộng nhằm giảm bệnh tật và tử vong do hút thuốc. Trong khi cai thuốc hoàn toàn vẫn là lựa chọn tốt nhất, thực tiễn cho thấy việc giảm sử dụng thuốc lá điếu và giảm phơi nhiễm với các chất độc hại từ khói thuốc là trụ cộng quan trọng tương đương để có thể góp phần giảm gánh nặng bệnh tật và tử vong. Đây là những dữ liệu đáng tham khảo đối với các quốc gia hiện đang theo đuổi mục tiêu "phòng bệnh hơn chữa bệnh".