Giáo sư Lê Văn Lan: Tập tục văn hóa bản địa của Rằm tháng bảy và hạnh hiếu thời nay
Rằm tháng Bảy theo tín ngưỡng dân gian vốn là ngày xá tội vong nhân. Người Việt từ xa xưa cúng cháo thí cho những vong hồn không nơi nương tựa. Trong quá trình tiếp biến văn hoá, tiếp nhận từ văn hoá Phật giáo quan niệm Rằm tháng Bảy là ngày Lễ Vu lan, nhiều năm gần đây, ý nghĩa về một dịp để thực hành chữ Hiếu đã lan toả mạnh mẽ trong xã hội Việt Nam hiện đại.
Có lẽ bởi vì trong sự giao thoa văn hoá, đạo lý Việt Nam đã gặp được sự tương đồng trong quan niệm về ngày Vu lan của đạo Phật ở cùng một điểm: Hiếu thảo là nền tảng của đạo đức.
Tiếp biến và giao thoa văn hoá luôn là điểm thú vị trong đời sống văn hoá Việt Nam. Có những hoạt động tín ngưỡng dân gian đã xâm nhập vào một số tôn giáo và có những nghi lễ tôn giáo đã đi vào đời sống xã hội. Nhìn cách nhiều người Việt hiện nay thực hành trong dịp lễ Rằm tháng Bảy đã thấy rõ điều đó. Ví dụ như ở nhiều gia đình ở Việt Nam, người ta vừa cúng chúng sinh lại vừa tổ chức nhiều nghi thức để tỏ lòng báo hiếu với tổ tiên cha mẹ.
Từ quan niệm của tín ngưỡng dân gian Rằm tháng Bảy là lễ Xá tội vong nhân đến Lễ Vu lan của đạo Phật đều gặp nhau ở tính nhân văn, nhân bản, ở việc đề cao chữ Hiếu đúng với đạo lý Việt Nam. Bởi vậy, việc thực hành Hiếu hạnh không đơn thuần là việc cầu cúng theo mê tín mà thể hiện tấm lòng của người còn sống với người đã khuất, là dịp thể hiện lòng hiếu thảo của con cháu với ông bà cha mẹ, không chỉ với người quá cố mà còn cả với người đang sống.
Đây là điều đáng mừng trong một xã hội hiện đại khi nhiều nền tảng đạo đức xã hội đã lung lay, khi cái xấu cái ác đang lộng hành. Khổng Tử từng viết trong Hiếu Kinh: “Hiếu là cái gốc của đức, giáo hóa đức hạnh đều do hiếu sinh ra. Còn Phật giáo cho rằng: “Hiếu thảo đứng đầu muôn hạnh”; “Tâm hiếu là tâm Phật, hạnh hiếu là hạnh Phật”.
Đối với truyền thống dân gian Việt Nam, với đạo lý Việt Nam, hiếu thảo được xem là đạo lý làm người. Đạo Hiếu vẫn là cội nguồn của mọi yêu thương, đứng đầu trong những đức hạnh của con người.
Sự biến đổi của xã hội và đời sống đã khiến cho chữ Hiếu, cho việc thực hành Hiếu hạnh thời hiện đại đang mở rộng biên độ của nó. Có những tiêu chí của Hiếu thảo hôm nay không còn giống với truyền thống xa xưa. Tính độc lập của gia đình hạt nhân và cá nhân đang ngày càng khẳng định. Chữ Hiếu hôm nay cũng phải được vận hành trong quỹ đạo giá trị ấy. Mà nếu không nhận ra sự biến đổi này, cứ đem khuôn vàng thước ngọc của giá trị hiếu thảo xưa kia làm thước đo, là lạc hậu với thời cuộc. Nhưng dù cho đời sống có biến đổi thế nào, biểu hiện của chữ Hiếu có thể thay đổi cho phù hợp với thời đại chứ căn cốt căn bản nhất của chữ Hiếu không thay đổi. Có một nhà nghiên cứu đã nói với chúng tôi rằng: «Nếu không nhận ra một cách sâu sắc cái giá trị mang tính vĩnh hằng của chữ Hiếu trong cuộc sống của con người, chừng nào con người vẫn còn sống trên quả đất này, thì là một hụt hẫng nguy hiểm trong đời sống tinh thần của xã hội. Vì dù cho biên độ của chữ Hiếu có mở rộng đến đâu thì cái cốt lõi của nó vẫn giữ nguyên vẹn giá trị.» Trong công trình Văn minh Việt Nam, GS Nguyễn Văn Huyên có viết rằng: “Gia đình là cơ sở của xã hội Việt Nam. Sức mạnh của gia đình là ở chữ Hiếu”.
Nói như thế để thấy chúng ta đề cao chữ Hiếu và việc ngày càng có nhiều người làm theo quan niệm về Lễ Vu lan để thực hành Hiếu hạnh là đáng hoan nghênh. Tuy nhiên ngày nay một số quan niệm đang ngày càng tách rời ý nghĩa nguyên bản, thậm chí nhiều người còn nhầm lẫn giữa lễ Vu lan và Xá tội vong nhân là một. Những năm gần đây người Việt ngày càng chú trọng các lễ tiết này nhưng đôi khi trở nên thái quá. Một số người cho rằng tháng 7 âm lịch là “tháng cô hồn” có nhiều điều đen đủi cần kiêng tránh khiến nhiều hoạt động công việc bị đình trệ. Tục đốt vàng mã cũng bị lạm dụng, tâm lý càng cúng biếu nhiều càng thể hiện sự hiếu kính và nhận được nhiều bổng lộc từ cõi âm khiến cho việc này đang gây ra rất nhiều lãng phí. Thậm chí gần đây nhiều nơi việc cúng vong cô hồn còn biến tướng thành tục “cướp lễ”, “giật cô hồn” làm mất đi ý nghĩa tốt đẹp nguyên bản của phong tục này.
Quan niệm rằm tháng 7 Âm lịch hàng năm là dịp Vu Lan báo hiếu, trở thành lễ hội văn hóa không riêng của Phật tử, là sự kết hợp giữa văn hóa Phật giáo với truyền thống tri ân báo ân của văn hóa dân tộc Việt Nam.
Thành kính cốt ở cái tâm. Phật tại tâm. Không phải chúng ta sắm sửa lễ nghi thật to, thật nhiều bằng đồ không thật như vàng mã, tưởng nhớ tri ân với cửu huyền thất tổ chính là lòng thành kính. Tưởng nhớ tổ tiên vốn là việc thường trực nhưng tháng 7 là thời gian sống chậm lại, dành những khoảnh khắc tĩnh lặng nhất, thanh tịnh nhất để tưởng nhớ và cầu nguyện.
Vu Lan để nhớ công dưỡng dục sinh thành, được thể hiện bằng hành động thiết thực. Người còn cha mẹ hãy dành tình cảm yêu thương chăm sóc, bởi sau này có muốn cũng không được. Ngày Vu Lan, Phật tử sẽ được nghe những bài tụng kinh Vu Lan, noi gương ngài Mục Kiền Liên, hồi hướng công đức, để mình hiểu công cha, nghĩa mẹ. Đồng thời, cũng là bày tỏ sự kính trọng các chư tăng.
Tôi cũng xin nhấn mạnh là, dân gian coi tháng 7 Âm lịch là tháng cô hồn là do Rằm tháng Bảy là Tết Trung nguyên vào dịp mở cửa địa ngục cho tất cả vong linh chịu đọa ra khỏi ngục. Phật giáo thực tế có nói về luân hồi sinh tử, đề cập chuyện tùy theo nghiệp lực mỗi người mà sinh về một trong sáu cõi, trong đó có cõi địa ngục, cõi ngã quỷ. Tuy nhiên, Phật giáo không có tháng nào gọi là tháng cô hồn.
Phật giáo khi vào phương Đông hòa quyện với một số tín ngưỡng bản địa. Việc cúng lễ cho cô hồn cũng gần với tư tưởng và tinh thần báo ân, tri ân của Phật giáo. Nhà Phật vì thế cũng có đàn lễ siêu độ cho thập loại chúng sinh.
(Thượng tọa Thích Đức Thiện)
Từ quan niệm của tín ngưỡng dân gian Rằm tháng Bảy là lễ Xá tội vong nhân đến Lễ Vu lan của đạo Phật đều gặp nhau ở tính nhân văn, nhân bản, ở việc đề cao chữ Hiếu đúng với đạo lý Việt Nam. Bởi vậy, việc thực hành Hiếu hạnh không đơn thuần là việc cầu cúng theo mê tín mà thể hiện tấm lòng của người còn sống với người đã khuất, là dịp thể hiện lòng hiếu thảo của con cháu với ông bà cha mẹ, không chỉ với người quá cố mà còn cả với người đang sống.
Chúng tôi đem câu chuyện này, trao đổi cùng Giáo sư sử học Lê Văn Lan.
PV: Thưa Giáo sư, trong đời sống hiện nay vẫn đang song hành các quan niệm khác nhau về ngày lễ rằm tháng bảy. Theo tập tục văn hóa lưu truyền qua nhiều thế hệ của người Việt thì rằm tháng bảy là lễ xá tội vong nhân, bởi vậy tháng 7 gọi là tháng cô hồn. Ông có thể nói sâu thêm về phong tục tốt đẹp này?
GS Lê Văn Lan: Theo văn hóa truyền thống của người Việt thì cả tháng 7 được quan niệm là “tháng cô hồn”, Rằm tháng 7 là lễ xá tội vong nhân. Kể cả tiết trời tháng 7 cũng phù hợp khi thường là mưa gió sụt sùi. Tín ngưỡng dân gian cho rằng Rằm tháng 7 là ngày mở cửa ngục, ân xá cho vong nhân nên có lễ cúng cô hồn cho các vong linh không nhà cửa không nơi nương tựa, không có thân nhân trên dương thế thờ cúng. Bởi vậy Rằm tháng 7 người Việt cúng cháo thí đựng trong cái bồ đài ở các gốc đa để giúp đỡ cho những cô hồn vất vưởng đã có từ rất lâu đời và được người Việt thực hành như một nghi thức văn hóa quan trọng trong năm. Tới mức văn học Việt Nam đã có những tác phẩm rất hay như “Thập giới cô hồn quốc ngữ văn” của Lê Thánh Tông từ thế kỷ 15 và “Văn tế thập loại chúng sinh” của Nguyễn Du cuối thế kỷ 18.
Thưa Giáo sư, trong sự tiếp biến văn hóa, hiện nay chúng ta thấy đồng thời cũng tồn tại song song quan niệm rằm tháng 7 là lễ Vu lan, báo hiếu cha mẹ. Ông có thể giải thích thêm về điều này?
Suốt cả nửa đầu thế kỷ 20, ở Việt Nam chưa có ai nói đến Lễ Vu lan. Lễ Vu lan là một quan niệm của Phật giáo có lẽ chỉ xuất hiện ở Việt Nam vào giữa thế kỷ 20 ở miền Nam, rồi sau này mới có ở miền Bắc. Vậy Vu lan là gì? Nếu cắt nghĩa theo từ Hán Việt thì nó không có nghĩa gì. Bởi vì nó là từ được đọc theo phiên âm từ chữ tiếng Phạn gốc là Ullambana. Phiên âm theo chữ Hán là Vu lan bồn. Cho nên, nếu đầy đủ phải gọi là Lễ Vu lan bồn, hiện nay nói Lễ Vu lan là nói tắt.
Tiếng phạn Ullambana có nghĩa là “Nỗi khổ bị treo ngược” kể về truyền thuyết mẹ của nhà sư Mục Kiền Liên bị đày xuống địa ngục. Rồi ngài được Đức Phật dạy cho cách nhờ chư tăng vào ngày Rằm tháng Bảy chú nguyện mà giải thoát cho mẹ khỏi nỗi khổ bị treo ngược. Từ đó, Rằm tháng Bảy theo đạo Phật là Lễ Vu lan bồn để thực hành Hiếu hạnh, báo hiếu cha mẹ, tổ tiên.
Thưa Giáo sư, sự tiếp nhận văn hóa này hội tụ cùng những giá trị nhân văn trong phẩm hạnh của người Việt là đề cao sự hiếu thuận. Điều đó đang đem lại những giá trị tích cực khi xã hội có một dịp để đề cao chữ Hiếu, thực hành những việc làm tốt đẹp hướng tới ông bà, cha mẹ, tổ tiên?
Tôi không phủ nhận những giá trị tốt đẹp khi xã hội đang ngày càng quan tâm thể hiện lòng hiếu thảo. Rằm tháng Bảy bây giờ trở thành lễ cúng to trong năm. Thậm chí bây giờ Rằm tháng Bảy được hiểu là Lễ Vu lan (mà đáng lẽ phải gọi đúng là Vu lan bồn) hiện nay đang là quan niệm phổ biến hơn trong xã hội. Thậm chí còn có phần lấn át tập tục Rằm tháng Bảy là lễ Xá tội vong nhân của tín ngưỡng dân gian. Không ít người bây giờ chỉ biết Rằm tháng Bảy là lễ Vu lan báo hiếu. “Trai thời trung hiếu làm đầu/ Gái thời tiết hạnh là câu sửa mình”. Đấy là câu của cụ Đồ Chiểu. Cho nên đề cao chữ Hiếu thì tốt.
Nhìn ở góc độ nghiên cứu văn hóa, Giáo sư có suy nghĩ gì về cách thực hành lễ Vu lan trong đời sống văn hóa tinh thần của người Việt hiện nay?
Đứng ở góc độ của người nghiên cứu văn hóa, tôi vẫn muốn ngày Rằm tháng Bảy là những tập tục đẹp với đúng tín ngưỡng dân gian Việt Nam là lễ Xá tội vong nhân với cái bồ đề cháo thí cúng quanh gốc đa đầy tính nhân văn, nhân bản. Còn lễ Vu lan bồn của đạo Phật thì các nhà chùa và Phật tử vẫn thực hành theo nghi thức của đạo Phật.
Hiện nay, tôi thấy cách thực hành tín ngưỡng có phần bị lạm dụng, biến tướng khiến nhân danh việc thực hành Hiếu hạnh người ta đã làm những việc rườm rà, lôi thôi như đốt rất nhiều vàng mã cho người cõi âm rồi bảo là báo Hiếu…
Trân trọng cảm ơn giáo sư!