Giữ lửa đoàn kết từ cơ sở - Bài cuối: Phát huy vai trò nòng cốt của Mặt trận

Cần làm rõ hơn vai trò trung tâm của Mặt trận

Sau 12 năm triển khai, Luật Hòa giải ở cơ sở năm 2013 đã góp phần phát huy vai trò của công tác hòa giải trong xây dựng khối đoàn kết, giữ gìn an ninh, trật tự và hạnh phúc ở khu dân cư. Tuy nhiên, thực tiễn cũng cho thấy nhiều quy định đã bộc lộ những hạn chế, bất cập, ảnh hưởng đến hiệu quả hoạt động hòa giải ở cơ sở.

Vì vậy, việc sửa đổi Luật lần này được kỳ vọng sẽ tháo gỡ những vướng mắc, hoàn thiện cơ chế, chính sách, tạo điều kiện để công tác hòa giải đáp ứng tốt hơn yêu cầu của tình hình mới. Nhiều ý kiến chuyên gia cũng nhận xét, Dự thảo Luật đã tiếp cận theo hướng mở rộng, linh hoạt hơn về hình thức hòa giải, bổ sung cơ chế hỗ trợ hoạt động hòa giải và tăng cường tính liên thông với các quy định của pháp luật có liên quan.

Như quy định rõ quyền lợi của người tham gia công tác hòa giải ở cơ sở; bổ sung cơ chế, chính sách cho những người tham gia công tác hòa giải; đề xuất việc hòa giải trực tuyến, bổ sung cơ chế chỉ định hòa giải viên trong trường hợp đặc biệt... Đây đều là những quy định thiết thực, sát với yêu cầu thực tiễn, góp phần bảo đảm quyền lợi và tạo động lực để cán bộ, hòa giải viên yên tâm thực hiện nhiệm vụ, nâng cao hiệu quả công tác hòa giải ở cơ sở.

Tuy nhiên, nhiều ý kiến tham vấn cho rằng, cần làm rõ hơn vai trò trung tâm của MTTQ Việt Nam các cấp trong thiết chế hòa giải ở cơ sở, thay vì chỉ dừng ở mức phối hợp. Theo TS Nguyễn Văn Pha - Ủy viên Đoàn Chủ tịch UBTƯ MTTQ Việt Nam, nhìn nhận một cách khách quan, các quy định trong dự thảo Luật chưa hoàn toàn phát huy đầy đủ và tối ưu vai trò của MTTQ và các tổ chức thành viên trong tình hình hiện nay. Đặc biệt, bối cảnh mới đang đặt ra thách thức về quá trình đô thị hóa nhanh, kinh tế số phát triển và sự dịch chuyển dân cư lớn dẫn đến các mâu thuẫn ở cơ sở không còn gói gọn trong “tình làng nghĩa xóm” kiểu truyền thống.

TS Nguyễn Văn Pha cho rằng, để phát huy tối đa vai trò của MTTQ Việt Nam và các tổ chức thành viên, hướng tới xây dựng một hệ thống hòa giải ở cơ sở linh hoạt, hiệu quả, dự thảo cần luật hóa cơ chế “Hòa giải nhân dân” đặc thù cho các khu vực mới.

Cụ thể cần bổ sung quy định riêng về vai trò của Mặt trận trong việc thành lập các Tổ hòa giải tại các khu đô thị mới, khu chung cư hoặc khu công nghiệp. Mặt trận sẽ chủ trì phối hợp với Ban quản trị nhà chung cư hoặc Công đoàn khu công nghiệp để thực hiện hòa giải, thay vì chỉ dựa vào địa giới hành chính thôn/tổ dân phố.

GS.TS Trần Ngọc Đường - Chủ nhiệm Hội đồng tư vấn về Dân chủ và Pháp luật UBTƯ MTTQ Việt Nam cho rằng, quản trị xã hội trong kỷ nguyên số phải ngày càng chuyên nghiệp, hiệu quả, thực chất. Vì vậy, quy định về tiêu chuẩn của hòa giải viên cần phải được nâng cao hơn. Cụ thể phải đưa tiêu chí “có hiểu biết pháp luật” lên hàng đầu, chứ không đơn thuần có phẩm chất đạo đức tốt, có uy tín trong cộng đồng dân cư. Đồng thời bổ sung thêm một số tiêu chí mới cho phù hợp với kỷ nguyên số, gồm: biết ứng dụng công nghệ số trong công tác hòa giải, có kỹ năng đối thoại tốt...

Nên để Ban Công tác Mặt trận hiệp thương người tham gia Tổ hòa giải

Một trong những nội dung đáng chú ý trong Dự thảo Luật Hòa giải ở cơ sở sửa đổi là việc điều chỉnh mô hình tổ chức hòa giải ở cơ sở phù hợp với mô hình chính quyền địa phương hai cấp và yêu cầu đẩy mạnh phân cấp, phân quyền hiện nay. Cùng với đó là bổ sung cơ chế chỉ định hòa giải viên trong một số trường hợp đặc biệt nhằm bảo đảm đủ số lượng tổ hòa giải khi việc bầu hòa giải viên gặp khó khăn.

Về vấn đề này, theo bà Nguyễn Hiền Phương - Chủ tịch Ủy ban MTTQ Việt Nam phường Hai Bà Trưng (Hà Nội), trên thực tế việc bầu hòa giải viên rất khó khăn. Đối với những người đủ tiêu chuẩn tham gia tổ hòa giải, nên để Ban Công tác Mặt trận (trong đó có đầy đủ đại diện chi ủy, các chi hội đoàn thể) và cán bộ Tổ trưởng, tổ phó tổ dân phố họp, thống nhất cử thành viên tổ hòa giải.

“Việc này vẫn đảm bảo tính khách quan vì Ban Công tác Mặt trận hoàn toàn có khả năng đại diện cho nhân dân để cử thành viên tổ hòa giải, đồng thời tiết kiệm nhiều thời gian, công sức, tiền bạc” – bà Phương nói.

Theo bà Phương, dự thảo Luật cũng nên quy định Trưởng ban Công tác Mặt trận lập danh sách người được đề nghị công nhận hòa giải viên gửi Ban Thường trực Ủy ban MTTQ Việt Nam cấp xã. Ban Thường trực Ủy ban MTTQ Việt Nam cấp xã tổng hợp danh sách và đề nghị Chủ tịch UBND cấp xã ra quyết định công nhận hòa giải viên. Quy định như vậy sẽ  phát huy vai trò nòng cốt của MTTQ Việt Nam và các tổ chức thành viên của Mặt trận trong công tác hòa giải ở cơ sở.

Đồng tình với ý kiến trên, ông Trần Anh Hòa - Bí thư Chi bộ kiêm Trưởng ban Công tác Mặt trận phường Đống Đa (Hà Nội) đề xuất nên để Ban Công tác Mặt trận hiệp thương người tham gia Tổ hòa giải, bởi Ban Công tác Mặt trận ở khu dân cư là nơi quy tụ đại diện của tất cả các đoàn thể, họ nắm rõ nhất ai có uy tín, ai có kỹ năng và thời gian để làm công tác hòa giải.

Thay vì tổ chức một cuộc bầu cử, Ban Công tác Mặt trận chỉ cần họp hiệp thương, thảo luận, lựa chọn nhân sự phù hợp từ các đoàn thể hoặc người có kinh nghiệm cư trú trên địa bàn, sau đó lập danh sách đề nghị UBND cấp xã ra quyết định công nhận. Theo ông Hòa, hiệp thương cho phép Ban Công tác Mặt trận chủ động “gõ cửa” mời gọi những người có chuyên môn pháp luật cao tham gia tổ hòa giải.

Thông qua việc lựa chọn, giới thiệu những người có uy tín, hiểu biết pháp luật, có kinh nghiệm, sự nhiệt tâm, nhiệt tình và được cộng đồng tín nhiệm, các tổ hòa giải ngày càng phát huy hiệu quả trong việc giải quyết mâu thuẫn ngay từ khi mới phát sinh, hạn chế khiếu kiện vượt cấp và kéo dài.

Không chỉ dừng lại ở việc kiện toàn tổ chức, MTTQ Việt Nam các cấp còn chú trọng công tác tuyên truyền, phổ biến, giáo dục pháp luật đến người dân bằng nhiều hình thức phong phú, linh hoạt. Theo ghi nhận của PV Báo Đại đoàn kết, thời gian qua, MTTQ Việt Nam và các tổ chức thành viên đã xây dựng, duy trì nhiều mô hình hiệu quả trong công tác tuyên truyền, phổ biến pháp luật. Những mô hình này không chỉ giúp người dân nâng cao nhận thức pháp luật mà còn tạo nền tảng quan trọng để nâng cao chất lượng công tác hòa giải ở cơ sở.

Bởi khi việc tuyên truyền pháp luật được làm tốt sẽ giúp hạn chế tranh chấp, mâu thuẫn trong cộng đồng, từ đó giảm áp lực cho công tác hòa giải ngay tại địa phương. Điển hình như tại Quảng Trị, toàn tỉnh hiện có 282 mô hình, câu lạc bộ pháp luật hoạt động hiệu quả. Trong đó, có nhiều mô hình hay như: “Giữ gìn an ninh trật tự” tại bản Y Leng, xã Dân Hóa; “Dòng họ giáo dục con cháu không vi phạm pháp luật” ở thôn Minh Cầm Trang, xã Tuyên Bình; “Gia đình nói không với vi phạm pháp luật” tại Uyên Phong, Lâm Lang, xã Tuyên Hóa...

Cùng với đó, việc lồng ghép tuyên truyền pháp luật với cuộc vận động “Toàn dân đoàn kết xây dựng nông thôn mới, đô thị văn minh”, phong trào “Toàn dân bảo vệ an ninh Tổ quốc”, Ngày hội Đại đoàn kết toàn dân tộc, các phong trào giảm nghèo bền vững, xây dựng đời sống văn hóa ở khu dân cư... cũng mang lại hiệu quả thiết thực. Thông qua đó, nhận thức pháp luật của người dân từng bước được nâng lên; ý thức chấp hành pháp luật được cải thiện; nhiều mâu thuẫn, tranh chấp được hòa giải ngay từ cơ sở.