Giữ nghề bằng sức sáng tạo

Từ những con giống bột trong ký ức

Về làng Xuân La, xã Phượng Dực (Hà Nội) nhắc đến nghề truyền thống, nhiều người sẽ nghĩ ngay đến những nghệ nhân với đôi bàn tay thoăn thoắt, chỉ từ một khối bột nhỏ đã tạo nên đủ hình hài con vật, nhân vật và những hình tượng quen thuộc của đời sống. Nghề nặn tò he ở nơi đây được là nghề truyền thống có lịch sử lâu đời, được lưu truyền qua nhiều thế hệ.

Với hơn 20 năm gắn bó với nghề, nghệ nhân Đặng Văn Hậu cho biết, không chỉ Xuân La mà trước đây nhiều vùng nghề, làng nghề, phố nghề ở Việt Nam cũng từng làm các sản phẩm bằng bột. Tuy nhiên, mỗi vùng lại hình thành một phong cách riêng, giống như sự khác biệt giữa tranh Hàng Trống và tranh Đông Hồ. Có nơi nghề dần mai một, thất truyền, trong khi ở Xuân La, nghề vẫn được gìn giữ đến hôm nay.

Trong ký ức của các thế hệ nghệ nhân làm tò he của Xuân La, ban đầu đây chủ yếu là những sản phẩm phục vụ trẻ em trong dịp Tết Trung thu. Từ khoảng tháng 6, tháng 7, các gia đình đã quây quần làm hàng. Đến tháng 8, những người phụ nữ lại gánh sản phẩm ra các chợ bán để trẻ em mua về bày trên mâm cỗ Trung thu.

Sau mùa Trung thu, quy mô làm nhỏ hơn, các nghệ nhân tiếp tục tạo ra một số vật phẩm phục vụ tín ngưỡng dân gian như Tứ phủ Thánh Cô, Tứ phủ Thánh Cậu hay mâm ngũ quả dâng lễ. Tò he vì thế vừa hiện diện trong không gian lễ hội, tín ngưỡng, vừa trở lại với đời sống trẻ thơ như một món đồ chơi dân gian.

Đặc điểm của con giống bột xưa là thường mô phỏng những con vật gần gũi với nông thôn, đời sống người Việt và các nhân vật trong truyền thuyết, lịch sử. Qua đôi bàn tay người thợ, những hình tượng ấy không chỉ trở thành đồ chơi mà còn góp phần truyền tải những câu chuyện văn hóa, lịch sử đến trẻ em một cách tự nhiên.

Nghệ nhân Đặng Thị Với (mẹ nghệ nhân Đặng Văn Hậu), bà năm nay đã ngoài 70 tuổi, là người đã có gần như cả cuộc đời gắn bó với nghề. Bà nhớ lại, khi còn nhỏ, sau giờ học và những buổi ngoài đồng, bà thường ngồi bên các cụ trong gia đình để xem nặn tò he rồi tập làm theo. Khi ấy, sản phẩm chủ yếu là mâm ngũ quả, 12 con giáp, các loại hoa, cành hồng, cành rau hay những con vật quen thuộc.

Ngày xưa chỉ có một cái lược, một con dao. Không có khuôn mẫu, cũng chẳng có máy móc, người thợ phải tự quan sát, tự tưởng tượng và tự tạo hình. Nhìn thấy con gì thì có thể nặn được con ấy. Đây chính là một trong những nét đặc sắc của nghề nặn tò he Xuân La: kỹ năng không nằm ở một bộ khuôn cố định mà nằm trong đôi tay và khả năng sáng tạo của người nghệ nhân.

Cùng với thời gian, hình mẫu tò he cũng thay đổi theo đời sống. Từ những con chim, con cò, con trâu, con bò, các nghệ nhân sáng tạo thêm những nhân vật lịch sử, văn hóa. Đến những năm gần đây, khi hoạt hình và văn hóa đại chúng trở nên phổ biến, nghệ nhân tiếp tục nặn theo yêu cầu của khách hàng. Từ đó, tò he vừa giữ được những hình tượng truyền thống, vừa có khả năng thích ứng với thị hiếu mới.

Nếu trước đây bột được làm chủ yếu từ gạo, qua nhiều công đoạn giã, rây, đồ chín, thấu màu rồi tạo hình và hấp lại, sản phẩm sau khi chơi có thể ăn được, thì ngày nay nguyên liệu cũng đã thay đổi để đáp ứng yêu cầu sử dụng lâu dài. Chính sự thay đổi ấy mở ra một hướng đi mới cho nghề.

Để nghề truyền thống bước tiếp cùng thời gian

Một nghề truyền thống muốn tồn tại không thể chỉ dựa vào ký ức. Với tò he Xuân La, hành trình giữ nghề trong những năm gần đây cũng là hành trình tìm cách thích ứng với những biến động của đời sống.

Theo nghệ nhân Đặng Văn Hậu, hạn chế lớn của tò he truyền thống là sản phẩm không bền. Khi khách du lịch, đặc biệt là khách quốc tế, muốn mua về làm quà, sản phẩm dễ hỏng trở thành một trở ngại. Những tác phẩm được làm công phu, có giá trị nghệ thuật cao nhưng không thể bảo quản lâu cũng là điều đáng tiếc. Từ khoảng năm 2010-2012, anh bắt đầu nghiên cứu chất liệu mới và đến năm 2014 tạo ra loại bột có độ bền cao hơn.

Đổi mới nguyên liệu giúp sản phẩm mở rộng công năng và thị trường. Tò he không còn chỉ là món đồ chơi phục vụ mùa Trung thu mà dần trở thành đồ lưu niệm, quà tặng du lịch, quà tặng văn hóa và quà tặng ngoại giao. Những sản phẩm mang hình tượng văn hóa Việt Nam được thiết kế nhỏ gọn, thuận tiện để du khách mua về. Có sản phẩm được đặt làm quà tặng cho các đoàn ngoại giao, trong đó có sản phẩm về Đền Bạch Mã, hình tượng Thần Long Đỗ; một số sản phẩm cũng được đặt làm quà tặng trong các hoạt động đối ngoại cấp cao.

Tuy nhiên, trước khi có được thị trường như hôm nay, nghề từng trải qua không ít thời điểm khó khăn. Khoảng năm 2008-2009, khi việc bán hàng rong tại nhiều không gian công cộng gặp trở ngại, những người làm tò he phải tìm hướng đi mới. Với một nghề vốn gắn với chợ, công viên, lễ hội và những địa điểm đông người, sự thay đổi đó đặt ra bài toán không nhỏ về sinh kế.

Nghệ nhân Đặng Văn Hậu khi ấy chọn cách tiếp cận khá mới: sử dụng Internet để quảng bá nghề. Anh nhớ lại thời điểm mua máy tính, nhiều người không hiểu vì sao lại phải đầu tư máy tính chỉ để “bán tò he”. Nhưng từ những hoạt động quảng bá trên mạng, các trường học, đơn vị tổ chức sự kiện văn hóa bắt đầu biết đến nghệ nhân. Những lớp trải nghiệm, workshop dành cho trẻ em được tổ chức; các sự kiện văn hóa cũng có thêm hoạt động trình diễn nặn tò he.

Nếu trước đây người muốn xem nghệ nhân nặn tò he phải tìm đến các công viên, chợ hay lễ hội, thì nay nghệ nhân có thể chủ động tìm đến khách hàng. Người xem không chỉ mua sản phẩm mà còn được chứng kiến quá trình một khối bột biến thành con vật, nhân vật hay hình tượng mà mình yêu thích. Với du khách nước ngoài, trải nghiệm tự tay nặn một sản phẩm rồi mang về càng tạo ra sự thích thú. Nghề vì thế không chỉ bán một món đồ chơi mà còn cung cấp một trải nghiệm văn hóa.

Những năm gần đây, cùng với sự phát triển của các không gian văn hóa, phố đi bộ và hoạt động du lịch trải nghiệm, tò he Xuân La có thêm nhiều cơ hội tiếp cận công chúng. Các sản phẩm cũng được mở rộng theo hướng quà tặng du lịch, quà tặng văn hóa và các sản phẩm sáng tạo. Tại nhiều chương trình xúc tiến thương mại, sản phẩm tò he Xuân La tiếp tục được giới thiệu như một sản phẩm đặc trưng của làng nghề Phượng Dực.

Điều đáng chú ý là cùng với đổi mới sản phẩm, phương thức truyền nghề cũng đang thay đổi. Nếu trước đây việc học nghề chủ yếu diễn ra trong gia đình, người trẻ phải đi theo các nghệ nhân đến chợ, lễ hội để vừa phụ việc vừa học, thì nay việc đào tạo đã bài bản hơn. Nghệ nhân có thể mở lớp, hướng dẫn học sinh, sinh viên, khách tham quan và cả người nước ngoài. Các bạn trẻ có điều kiện học nghề trong không gian thuận lợi hơn, được hướng dẫn cụ thể và có thêm cơ hội gắn việc học nghề với thu nhập.

Bà Đặng Thị Với cho rằng ngày nay thế hệ trẻ có nhiều điều kiện để sáng tạo hơn. Các mẫu mã mới được tạo ra ngày càng phong phú, màu sắc sáng và sản phẩm có độ bền cao hơn. Nhưng điều quan trọng nhất vẫn là kỹ năng thủ công. “Nghề này không phải máy móc, khuôn mẫu gì đâu. Nó là tự tay mà sáng tác ra, tự sáng tạo ra”, bà nói.

Cũng chính vì vậy, giữ nghề không đồng nghĩa với việc giữ nguyên tất cả những gì thuộc về quá khứ. Tò he Xuân La đã thay đổi từ hình mẫu, chất liệu, phương thức bán hàng đến cách truyền nghề, nhưng cái cốt lõi vẫn được giữ lại: đôi tay người nghệ nhân, khả năng sáng tạo và cách đưa những hình tượng văn hóa vào một sản phẩm nhỏ bé.

Ở Xuân La hôm nay, câu chuyện truyền nghề vẫn tiếp tục qua nhiều thế hệ. Những người như bà Đặng Thị Với từng học nghề từ các cụ trong gia đình; sau đó truyền lại cho con cháu. Và thế hệ trẻ đang tiếp tục bước vào nghề bằng một tâm thế khác.

Em Đặng Thị Phương Nhi, 15 tuổi, là một trong những người trẻ đang trực tiếp học và thực hành nghề tại làng. Với em, nặn tò he không chỉ là học một kỹ năng mà còn là niềm đam mê. Em mong muốn góp phần phát triển làng nghề và giữ những chú tò he đáng yêu tồn tại lâu hơn trong đời sống hôm nay.

Từ những buổi chiều trẻ nhỏ ngồi bên người lớn học cách nặn mâm ngũ quả, con vật, hoa lá đến những lớp học nghề có tổ chức; từ những gánh hàng rong ngày trước đến các gian hàng văn hóa, hoạt động trải nghiệm và thị trường quà tặng hôm nay, nghề tò he Xuân La đã đi qua một hành trình dài để thích ứng với thời đại.

Tại làng tò he Xuân La, những khối bột nhỏ vẫn tiếp tục được bàn tay nghệ nhân tạo hình mỗi ngày. Có thể hình hài của tò he hôm nay đã khác trước, có thể sản phẩm đã đi xa hơn khỏi những phiên chợ Trung thu, nhưng giá trị cốt lõi của nghề vẫn nằm ở sức sáng tạo của con người. Đó cũng là cách một nghề truyền thống có thể sống cùng thời gian. Không đứng yên trong quá khứ, mà mang những giá trị của quá khứ bước vào đời sống hiện tại bằng một hình thức mới.