Giữ vững thị trường tỷ USD

“Luật chơi” ngày càng khắt khe

EU và Vương quốc Anh hiện là hai thị trường xuất khẩu quan trọng của nông, lâm, thủy sản Việt Nam. Năm 2025, kim ngạch xuất khẩu sang riêng thị trường EU đạt khoảng 9,28 tỷ USD, chiếm khoảng 13% tổng kim ngạch xuất khẩu toàn ngành, đứng thứ ba sau Trung Quốc và Hoa Kỳ.

Không chỉ mang lại giá trị gia tăng cao, EVFTA và UKVFTA còn tạo lợi thế cạnh tranh đáng kể nhờ nhiều dòng thuế được cắt giảm. Tuy nhiên, cùng với ưu đãi thuế quan, các quy định kỹ thuật tại hai thị trường này cũng liên tục được cập nhật theo hướng siết chặt hơn. Ngoài các yêu cầu truyền thống về giới hạn dư lượng thuốc bảo vệ thực vật (MRL), kiểm dịch động, thực vật và an toàn thực phẩm, DN còn phải đáp ứng những tiêu chuẩn mới liên quan đến truy xuất nguồn gốc, quản lý vùng nguyên liệu, phát triển bền vững và Quy định chống mất rừng của Liên minh châu Âu (EUDR).

Ông Ngô Hồng Phong - Cục trưởng Cục Chất lượng, Chế biến và Phát triển thị trường, Giám đốc Văn phòng SPS Việt Nam cho biết, việc tham gia các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới (FTAs) mở ra cơ hội lớn để nông sản, thực phẩm Việt Nam mở rộng thị trường, đặc biệt tại các thị trường có giá trị cao như EU và Vương quốc Anh. Tuy nhiên, cơ hội luôn đi kèm thách thức. Theo đó, cùng với ưu đãi thuế quan, các thị trường nhập khẩu ngày càng đặt ra yêu cầu khắt khe về an toàn thực phẩm, kiểm dịch động, thực vật, truy xuất nguồn gốc, quản lý vùng nguyên liệu và cơ sở chế biến...

Theo thống kê của Văn phòng SPS Việt Nam, 6 tháng đầu năm, EU đã ban hành 74 thông báo thay đổi các biện pháp quy định về an toàn thực phẩm và kiểm dịch động, thực vật (SPS), tăng so với mức 65 thông báo cùng kỳ năm 2025. Trong khi đó, Vương quốc Anh chỉ ban hành 15 thông báo, giảm so với 22 thông báo của cùng kỳ năm trước.

Ở phạm vi toàn cầu, 166 thành viên WTO đã ban hành 601 thông báo SPS trong 6 tháng đầu năm 2026, phản ánh xu hướng các thị trường ngày càng tăng cường các biện pháp kiểm soát an toàn thực phẩm và kiểm dịch.

Biến việc tuân thủ thành lợi thế cạnh tranh

Theo TS Ngô Xuân Nam - Phó Giám đốc Văn phòng SPS Việt Nam, EU và Anh liên tục điều chỉnh các quy định liên quan đến giới hạn dư lượng thuốc bảo vệ thực vật, thuốc thú y, chất ô nhiễm, vi sinh vật, phụ gia thực phẩm, chứng thư xuất khẩu, kiểm dịch và truy xuất nguồn gốc.

Điểm đáng chú ý là hai thị trường này đang chuyển mạnh sang phương thức kiểm soát toàn bộ chuỗi giá trị, thay vì chỉ kiểm tra sản phẩm cuối cùng. Nếu DN không cập nhật kịp thời các quy định mới, nguy cơ bị cảnh báo, tăng tần suất kiểm tra, trả hàng hoặc tiêu hủy rất lớn. "SPS không còn là thủ tục cuối cùng mà đã trở thành yêu cầu quản trị xuyên suốt đối với toàn bộ chuỗi sản xuất" - TS Ngô Xuân Nam nhấn mạnh.

Theo các chuyên gia, thay đổi lớn nhất mà DN cần thực hiện là chuyển tư duy từ "kiểm tra trước khi xuất khẩu" sang "kiểm soát ngay từ đầu vào". Hiện nay, nhiều DN xuất khẩu lớn đã xây dựng mô hình liên kết giữa DN, vùng nguyên liệu, phòng kiểm nghiệm và cơ quan quản lý nhằm kiểm soát chất lượng ngay từ đầu chuỗi.

Văn phòng SPS Việt Nam thông tin, hiện EU tiếp tục áp dụng kiểm soát tăng cường đối với 4 mặt hàng của Việt Nam gồm sầu riêng, thanh long, ớt và đậu bắp. Trong đó, sầu riêng bị kiểm tra với tần suất 20%; thanh long 30%; còn ớt và đậu bắp bị kiểm tra 50% và bắt buộc kèm chứng thư phân tích dư lượng thuốc bảo vệ thực vật.

Tuy nhiên, số mặt hàng bị kiểm soát đã giảm từ 7 xuống còn 4, cho thấy chất lượng nông sản Việt ngày càng được cải thiện. Đây được xem là tín hiệu tích cực, khẳng định hiệu quả của việc đầu tư bài bản vào quản lý chất lượng và kiểm soát vùng nguyên liệu.

Theo bà Đào Thu Vinh - Giám đốc điều hành CropLife Việt Nam, chi phí tuân thủ ngay từ khâu sản xuất thấp hơn rất nhiều so với chi phí xử lý khi hàng hóa bị cảnh báo hoặc bị trả về tại cửa khẩu.

An toàn thực phẩm đã gắn với trách nhiệm của toàn bộ chuỗi giá trị. Chỉ cần một mắt xích không được kiểm soát, từ nguyên liệu đầu vào đến bao bì đóng gói, toàn bộ lô hàng vẫn có thể không đáp ứng quy định của thị trường nhập khẩu.

Theo ông Ngô Hồng Phong, EVFTA và UKVFTA tiếp tục mở ra dư địa tăng trưởng lớn cho nông sản Việt Nam. Tuy nhiên, để biến lợi thế thuế quan thành kim ngạch xuất khẩu bền vững, DN cần coi việc xây dựng năng lực tuân thủ là một chiến lược phát triển lâu dài, thay vì chỉ xử lý các yêu cầu phát sinh trước mỗi lô hàng.

“EVFTA mở ra cơ hội rất lớn cho nông sản Việt Nam, nhưng cơ hội đó chỉ thực sự được hiện thực hóa khi DN đáp ứng được các quy định SPS của thị trường nhập khẩu. Vì vậy, cùng với nâng cao chất lượng sản phẩm, việc xây dựng năng lực tuân thủ, chủ động cập nhật thông tin và phòng ngừa rủi ro cần được xem là một phần trong chiến lược phát triển của DN” - ông Phong nhấn mạnh.