Góc nhìn thực tiễn từ kinh nghiệm quốc tế về giảm tác hại thuốc lá

Bangladesh: Từ thực tế tới chính sách

Trong những năm gần đây, các sản phẩm thuốc lá không khói với tiềm năng giảm tác hại đã thu hút sự quan tâm và thảo luận rộng rãi trên toàn cầu. Do khác biệt đáng kể về công nghệ so với thuốc lá điếu truyền thống, nhiều quốc gia lựa chọn cách tiếp cận thận trọng, tạm thời thu hẹp không gian thị trường để có thêm thời gian đánh giá dựa trên cơ sở khoa học. Tuy nhiên, trước tốc độ đổi mới nhanh và nhu cầu thị trường ngày càng rõ nét, giai đoạn tiếp cận thận trọng này đang có xu hướng được rút ngắn.

Điển hình như Bangladesh, năm 2025 quốc gia này lựa chọn cách tiếp cận mạnh tay khi cấm thuốc lá điện tử (TLĐT), sau đó mở rộng sang thuốc lá nung nóng (TLNN) và các sản phẩm mới khác.

Tuy nhiên, khi chính sách đi vào thực thi, những khó khăn bắt đầu xuất hiện. Nhu cầu tiêu dùng không biến mất. Khi nguồn cung hợp pháp bị chặn lại, thị trường chợ đen có nguy cơ gia tăng. Điều này kéo theo một hệ quả quan trọng: Các sản phẩm lưu hành ngoài kiểm soát không được đảm bảo chất lượng, không có tiêu chuẩn rõ ràng và cũng không chịu bất kỳ cơ chế giám sát nào.

Trong khi đó, thực tiễn quốc tế lại cho thấy một bức tranh khác. Có tới 156 trên 198 quốc gia đã cho phép các sản phẩm thuốc lá không khói lưu hành dưới những khung pháp lý nhất định. Điều này phản ánh một lựa chọn: thay vì cấm hoàn toàn, nhiều nước chọn cách quản lý có chọn lọc để kiểm soát tốt hơn.

Chính sự chênh lệch giữa mục tiêu và thực tế này đã khiến Bangladesh phải xem xét lại cách tiếp cận. Các đề xuất điều chỉnh bắt đầu xuất hiện, hướng tới việc xây dựng khung pháp lý thay vì duy trì lệnh cấm tuyệt đối.

Vì vậy, chưa đầy 1 năm sau lệnh cấm, Ủy ban đặc biệt của Quốc hội Bangladesh đã đề xuất điều chỉnh sắc lệnh kiểm soát thuốc lá, bao gồm việc thay đổi quy định cấm đối với sản phẩm nicotine thế hệ mới. Theo đó, Bộ Y tế và Phúc lợi Gia đình Bangladesh đã trình dự thảo sửa đổi sắc lệnh loại bỏ các điều khoản cấm này lên Bộ phận Lập pháp và Nghị sự Quốc hội.

Đến ngày 11/4/2026 vừa qua, Quốc hội Bangladesh đã thông qua luật kiểm soát thuốc lá điều chỉnh 2026, chính thức rút lại quy định cấm các sản phẩm nicotine thế hệ mới và đưa vào kiểm soát dưới luật quản lý chung các sản phẩm thuốc lá.

Bangladesh là ví dụ mới nhất cho thấy nhiều quốc gia đã thử cách tiếp cận cấm tuyệt đối các sản phẩm thay thế thuốc lá truyền thống, nhưng sau rà soát lập pháp đã lựa chọn điều chỉnh sang quản lý, dù còn tồn tại tranh luận trong giới y tế công cộng, đặc biệt từ WHO và các tổ chức chống thuốc lá.

Báo cáo năm 2023 của Trung tâm Xuất sắc về Chiến lược Giảm thiểu Tác hại (CoEHAR) cũng cho thấy, việc tích hợp các giải pháp không khói có thể nâng cao hiệu quả kiểm soát và góp phần cứu sống tới 920.000 người tại Bangladesh đến năm 2060.

Đâu là “chìa khóa” trong quản lý

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, yếu tố quyết định nằm ở cách thiết kế chính sách. Một chính sách hài hòa là cần chọn lọc sản phẩm thay vì “máy móc” chỉ tập trung vào lựa chọn cấm hay mở cửa đại trà.

Đặc biệt, với các sản phẩm có yếu tố công nghệ đổi mới liên tục, có cấu trúc và mức độ rủi ro khác nhau thì cần được đặt dưới các khung kiểm soát khác nhau. 

TLNN và TLĐT là hai sản phẩm hoàn toàn tách biệt nhau. Dù thường được nhắc chung, nhưng bản chất của hai loại này không giống nhau. Tuy vậy, không ít quốc gia lại áp dụng chung một khung quản lý cho hai sản phẩm này. Trong khi đó, nhiều nước tiên tiến đã lựa chọn cách tiếp cận tách bạch dựa trên mức độ rủi ro, đặc tính kỹ thuật, thành phần của các loại.

Nhật Bản là ví dụ mà nhiều quốc gia đang theo dõi. Nước này cấm TLĐT chứa nicotine, nhưng lại cho phép TLNN từ năm 2014. Kết quả cho thấy dù TLNN được sử dụng rộng rãi, tỷ lệ học sinh sử dụng lại rất thấp, chỉ khoảng 0,1%. Điều này cho thấy, quản lý đúng cách có thể vừa kiểm soát được rủi ro, vừa hạn chế tác động đến nhóm đối tượng yếu thế.

Nga cũng áp dụng cách tiếp cận tương tự nhưng linh hoạt hơn. Trong khi TLNN được đưa vào khung pháp lý rõ ràng, TLĐT lại bị siết chặt, đặc biệt với các yếu tố có khả năng thu hút giới trẻ như hương liệu hoặc phụ gia. Cách làm này phản ánh một nguyên tắc quan trọng: Quản lý theo mức độ rủi ro, không áp dụng một chính sách cho tất cả.

Nhiều quốc gia như Mỹ, Thụy Điển, Nhật Bản, New Zealand… đã lựa chọn cách tiếp cận phân biệt dựa trên mức độ nguy hại sản phẩm, trong đó các sản phẩm gây hại hơn chịu mức thuế cao hơn. Cách làm này vừa tạo lợi ích về ngân sách, vừa khuyến khích người hút thuốc từng bước chuyển sang các lựa chọn ít rủi ro hơn trước khi tiến tới cai bỏ hoàn toàn.

Theo một bài báo trên Tạp chí Y khoa Châu Âu, dù việc cai thuốc hoàn toàn luôn được ưu tiên, giảm tác hại vẫn đóng vai trò quan trọng với những người không thể hoặc không muốn bỏ thuốc, thông qua việc chuyển sang các sản phẩm ít gây hại hơn dành cho người trưởng thành như sản phẩm không khói.

Hiện nay, hơn 150 quốc gia đã cho phép lưu hành các sản phẩm không khói dưới những khung pháp lý khác nhau. Xu hướng quản lý dựa trên mức độ rủi ro (Risk-based regulation) đang được nhiều nền kinh tế lớn áp dụng để khuyến khích người nghiện cũ chuyển sang các lựa chọn ít độc hại hơn trong lộ trình cai thuốc hoàn toàn.

Tuy nhiên, các chuyên gia y tế cũng lưu ý rằng, mọi sản phẩm chứa nicotine đều tiềm ẩn nguy cơ gây nghiện. Tại Việt Nam, các cơ quan chức năng hiện vẫn đang cân nhắc thận trọng các bằng chứng khoa học quốc tế để đưa ra lộ trình quản lý phù hợp nhất với đặc điểm kinh tế - xã hội, với ưu tiên hàng đầu là bảo vệ sức khỏe nhân dân và thế hệ trẻ.