Hành động sớm để giảm rủi ro nắng nóng cực đoan
Dự án “Hỗ trợ tài chính dựa vào dự báo cho nắng nóng” cho thấy hướng tiếp cận mới trong quản lý rủi ro thiên tai tại Việt Nam, đó là lấy dự báo khoa học làm cơ sở, lấy hành động sớm làm phương thức, qua đó chuyển từ ứng phó sau thiên tai sang chủ động phòng ngừa và giảm thiểu thiệt hại.
Trong hai ngày 25-26/8, tại Hà Nội, Trung ương Hội Chữ thập đỏ Việt Nam tổ chức tập huấn chia sẻ kết quả Dự án “Hỗ trợ tài chính dựa vào dự báo cho nắng nóng”, nhằm đánh giá quá trình triển khai, nhận diện những khó khăn trong vận hành quy trình hành động sớm và đề xuất giải pháp hoàn thiện mô hình.
Chủ động chuẩn bị trước khi rủi ro xảy ra
Dự án được Trung ương Hội Chữ thập đỏ Việt Nam triển khai từ tháng 2/2022 đến ngày 31/3/2026, được gia hạn đến 31/8/2026, với sự tài trợ của Hiệp hội Chữ thập đỏ và Trăng lưỡi liềm đỏ quốc tế (IFRC).
Được thực hiện tại Hà Nội, Hải Phòng và Đà Nẵng, dự án tập trung vào các nhóm dễ bị tổn thương trước nắng nóng như công nhân xây dựng, lao động vệ sinh, người bán hàng rong, lái xe ôm và lao động phi chính thức.
Tổng ngân sách dự án hơn 5,138 tỷ đồng, trong đó hơn 2,531 tỷ đồng dành cho công tác chuẩn bị và hơn 2,607 tỷ đồng cho hành động sớm. Trong giai đoạn 2022-2026, dự án thu hút 4.136 lượt người tham gia, trong đó nữ chiếm 51%.
Mục tiêu cốt lõi của dự án là xây dựng khung hành động sớm dựa trên các ngưỡng kích hoạt thời tiết được xác định bằng cơ sở khoa học. Thay vì chờ nắng nóng gây hậu quả mới hỗ trợ, mô hình sử dụng thông tin khí tượng, thủy văn để đưa ra quyết định sớm, chủ động phân bổ nguồn lực và bảo vệ cộng đồng trước khi rủi ro đạt đỉnh.
Trong quá trình triển khai, Hội Chữ thập đỏ tại 3 thành phố đã phối hợp với 29 phường khảo sát, thống nhất các điểm trú tránh nắng cố định và di động, căn cứ vào vị trí, cơ sở vật chất, mức độ tập trung lao động và nhu cầu thực tế của người dân. Các bên cũng thống nhất phương án bố trí mặt bằng, quản lý trang thiết bị, huy động nhân lực và vận hành khi quy trình được kích hoạt.
Việc chuẩn bị sẵn địa điểm và phương án vận hành tại 29 phường giúp rút ngắn thời gian chuẩn bị, giảm độ trễ và nâng cao khả năng hỗ trợ người dân khi cảnh báo nắng nóng đạt ngưỡng.
Tuy nhiên, trong gần 5 năm triển khai, dự án chưa kích hoạt chính thức quy trình hành động sớm do các ngưỡng nắng nóng được xác định chưa đạt điều kiện quy định.
Các đợt nắng nóng được quan trắc chưa đồng thời đáp ứng điều kiện về ngưỡng và thời gian. Dù chưa kích hoạt chính thức nhưng dự án đã tạo dựng nhiều nền tảng quan trọng như hệ thống theo dõi, mạng lưới tình nguyện viên, cơ chế phối hợp, trang thiết bị và năng lực cán bộ Hội
Hoàn thiện quy trình, hướng tới nhân rộng
Phát biểu tại chương trình, Phó Chủ tịch Trung ương Hội Chữ thập đỏ Việt Nam Nguyễn Sỹ Trường cho biết, Nghị quyết Đại hội XII Hội Chữ thập đỏ Việt Nam nhiệm kỳ 2026-2031 xác định chương trình trọng điểm “Xây dựng cộng đồng an toàn, sẵn sàng trước thiên tai, thảm họa”. Trong đó, chủ động phòng ngừa, hành động sớm và hành động dựa vào dự báo là những nhiệm vụ quan trọng.
Theo ông Nguyễn Sỹ Trường, để mô hình phát huy hiệu quả, cần tiếp tục rà soát, chuẩn hóa ngưỡng kích hoạt và tăng cường giám sát dự báo; phối hợp với các cơ quan chuyên môn để điều chỉnh ngưỡng phù hợp hơn với thực tế nắng nóng ngày càng khắc nghiệt. Ngưỡng kích hoạt vừa phải bảo đảm cơ sở khoa học, vừa khả thi trong tổ chức thực hiện tại địa phương.
Các gói hỗ trợ cũng cần được rà soát theo hướng thiết thực, đa dạng và phù hợp với từng nhóm đối tượng, đồng thời tiếp tục lồng ghép bình đẳng giới, bảo vệ trẻ em, hòa nhập xã hội và phát huy vai trò tình nguyện viên Chữ thập đỏ tại cơ sở.
Từ góc độ đối tác quốc tế, bà Rommanee Kleotanong, Cán bộ cấp cao về ứng phó thảm họa của Hiệp hội Chữ thập đỏ và Trăng lưỡi liềm đỏ quốc tế khẳng định IFRC sẽ tiếp tục đồng hành cùng Hội Chữ thập đỏ Việt Nam trong nâng cao năng lực chuẩn bị và hành động sớm nhằm bảo vệ người dân trước các tình huống khẩn cấp
. Việc quy trình hành động sớm đối với nắng nóng cực đoan chưa được kích hoạt trong 5 năm qua không phải là hạn chế, mà là cơ hội để các bên nhìn lại, rút kinh nghiệm và hoàn thiện mô hình. Một quy trình chỉ thực sự có ý nghĩa khi bảo đảm thông tin thông suốt, quyết định kịp thời, nguồn lực sẵn sàng và người dân được hỗ trợ trước khi thiệt hại nghiêm trọng xảy ra.
Từ những kết quả và kinh nghiệm của dự án, mô hình hành động sớm dựa vào dự báo có thể tiếp tục được hoàn thiện, làm cơ sở nghiên cứu nhân rộng không chỉ đối với nắng nóng mà còn với bão, lũ, rét đậm, rét hại, hạn hán và các hiện tượng thời tiết cực đoan khác.