Hành trình từ trái tim đến trái tim

Sau mỗi mẫu sinh phẩm, mỗi nguồn tin và mỗi kỷ vật được tìm thấy là một hy vọng được nối dài và đó chính là hành trình từ trái tim đến trái tim.

Mỗi phần mộ là một cuộc tìm kiếm

Tấm tăng được đưa lên khỏi lòng đất sau nhiều thập kỷ nằm cùng một phần mộ tại Nghĩa trang liệt sĩ Núi Nài (phường Thành Sen, tỉnh Hà Tĩnh) vẫn còn lưu lại những dòng chữ viết tay đã nhòe theo năm tháng. Xen giữa những nét mực mờ là hình vẽ một bàn chân bị xiềng xích. Không ai có thể đọc trọn vẹn những dòng chữ ấy, nhưng đối với những người trực tiếp làm nhiệm vụ, đó không chỉ là một di vật được phát hiện mà còn là dấu tích của một cuộc đời từng sống, từng chiến đấu và gửi lại những tâm tư cuối cùng nơi chiến trường.

Ngày 29/7 vừa qua, các thành viên tổ khai quật và số hóa phát hiện một tấm tăng đã ngả màu theo năm tháng nằm lẫn trong lớp đất. Tấm tăng được phát hiện ở mộ số 8, hàng 2, lô 8. Nhận định đây có thể là di vật lưu giữ thông tin về liệt sĩ, mọi thao tác xử lý đều được thực hiện hết sức cẩn trọng. Từng hạt đất được phủi đi, từng nếp gấp cũ kỹ được mở ra trong sự hồi hộp của tất cả những người có mặt. Khi những dòng chữ viết tay dần hiện lên, dù nét chữ đã nhòe theo thời gian nhưng vẫn có thể đọc được những câu chữ còn dang dở: “Những người như con...”, “Hôm ấy mắt con tràn...”, “Con trằn trọc...”. Vài dòng chữ ngắn ngủi ấy thôi cũng khiến cả khu vực khai quật lặng đi. Đó không chỉ là những con chữ, mà như những lời tự sự cuối cùng của một người lính mãi nằm lại với đất mẹ, mang theo bao nỗi niềm chưa kịp gửi đến người thân. Cùng với tấm tăng lưu những dòng chữ, tại phần mộ số 8, tổ khai quật còn phát hiện nhiều kỷ vật khác như 10 chiếc cúc áo, một chiếc lược chải tóc...

Càng nghẹn lòng hơn khi phía dưới những dòng chữ là nét vẽ một bàn chân bị xiềng xích. Hình vẽ mộc mạc nhưng ám ảnh, gợi lên những tháng ngày tù đày, tra tấn khốc liệt mà người chiến sĩ cách mạng từng phải chịu đựng. Sau nhiều thập kỷ, tấm tăng, hình vẽ ấy không chỉ là một di vật, mà còn là chứng nhân lặng lẽ của chiến tranh, lưu giữ những ký ức đau thương và ý chí kiên cường của người lính đã hy sinh vì độc lập, tự do của dân tộc.

Đại tá Nguyễn Hà - Phó Chủ nhiệm Chính trị Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Hà Tĩnh cho biết, tấm tăng là loại vật dụng gắn bó với bộ đội, dùng để che mưa nắng, làm lều bạt... Những dòng chữ còn lưu lại trên đó có thể là một đoạn nhật ký, cũng có thể là những vần thơ được người lính viết trong những phút lặng hiếm hoi giữa chiến trường.

Tại Nghĩa trang liệt sĩ Quốc gia Nầm (xã Tứ Mỹ, tỉnh Hà Tĩnh), từng thao tác bóc tách lớp đất, thu nhận mẫu xương, niêm phong và số hóa dữ liệu đều được thực hiện cẩn trọng. Những người trực tiếp làm nhiệm vụ hiểu rằng chỉ một mẫu sinh phẩm còn nguyên vẹn cũng có thể mở ra cơ hội xác định danh tính một liệt sĩ sau hơn nửa thế kỷ.

Cùng với việc lấy mẫu ADN tại các nghĩa trang, lực lượng chức năng còn tiếp nhận, xác minh nguồn tin do nhân dân cung cấp, đối chiếu hồ sơ và tổ chức tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ tại thực địa. Nhiều địa điểm từng chôn cất liệt sĩ nay đã thay đổi địa hình, dấu tích chiến tranh dần bị phai mờ theo thời gian. Có những cuộc tìm kiếm phải khảo sát nhiều lần, đào nhiều hố thăm dò mới có thể xác định được vị trí cần khai quật. Việc tìm kiếm ở khu vực miền núi các xã Hương Bình, Phúc Trạch những ngày qua là một điển hình.

Không phải lần tìm kiếm nào cũng mang lại kết quả, nhưng chưa khi nào những người lính cho phép mình bỏ qua một nguồn tin còn cơ sở kiểm chứng. Thượng tá Trần Văn Sơn - Đội trưởng Đội Quy tập, Phòng Chính trị, Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Hà Tĩnh chia sẻ: “Mỗi nguồn tin, dù chỉ là ký ức của người dân hay cựu chiến binh, đều được lực lượng chức năng khảo sát, đối chiếu trước khi xây dựng phương án tìm kiếm”.

Từ những dấu tích, kỷ vật như thế, Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ còn thiếu thông tin được triển khai tại Hà Tĩnh mang thêm một ý nghĩa đặc biệt. Mỗi phần mộ vô danh được mở theo quy trình nghiêm ngặt để lấy mẫu sinh phẩm phục vụ giám định ADN không chỉ là một công việc chuyên môn, mà còn là sự tiếp nối đạo lý tri ân đối với những người đã ngã xuống.

Những kỷ vật còn ở lại

Trong quá trình triển khai chiến dịch, ngoài các mẫu sinh phẩm phục vụ giám định ADN, lực lượng làm nhiệm vụ còn phát hiện nhiều kỷ vật nằm lại cùng các liệt sĩ. Đó có thể là một chiếc cúc áo, một vật dụng cá nhân hay tấm tăng đã sờn cũ còn lưu những dòng chữ viết tay. Theo Đại tá Nguyễn Hà - Phó Chủ nhiệm Chính trị Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Hà Tĩnh, mỗi di vật đều có giá trị trong quá trình xác minh danh tính, đồng thời góp phần tái hiện cuộc sống, tâm tư và hoàn cảnh chiến đấu của những người đã hy sinh. Đó là những mảnh ghép của lịch sử mà thời gian chưa thể xóa nhòa.

Có thể sẽ còn cần thêm thời gian để những mẫu ADN được đối sánh, để những phần mộ chưa có tên được xác định danh tính và để nhiều gia đình nhận được tin tức mà họ đã chờ đợi suốt hàng chục năm. Nhưng mỗi mẫu sinh phẩm được nâng niu, mỗi nguồn tin được kiên trì kiểm chứng và mỗi kỷ vật được gìn giữ đều đang góp thêm một mắt xích trên hành trình ấy.

Tấm tăng được phát hiện ở Nghĩa trang liệt sĩ Núi Nài được bảo quản cùng hồ sơ của phần mộ. Những dòng chữ trên nền vải cũ có thể sẽ không bao giờ đọc được trọn vẹn nhưng chính sự dang dở ấy lại nhắc rằng, dưới mỗi phần mộ chưa xác định được danh tính không chỉ có hài cốt của một người lính, mà còn có những ước mơ, những tâm tư và một tuổi xuân đã gửi lại chiến trường. Và hành trình đi tìm tên những người nằm lại vì thế sẽ còn được những người lính hôm nay bền bỉ tiếp nối, để sự hy sinh ấy không chìm vào quên lãng.