Hát nhép, đàn nhép và sáng tác bằng AI

Đã có một thời, hát nhép khá dễ nhận ra. Chỉ cần tiếng hát và khẩu hình không khớp nhau, khán giả lập tức phát hiện. Thậm chí, giữa một sân khấu ngoài trời bất ngờ có gió mưa, giọng hát vẫn đều đặn, không một nhịp hụt hơi cũng đủ khiến người xem đặt dấu hỏi. Nhưng công nghệ ngày nay khiến mọi thứ trở nên phức tạp hơn nhiều. Một nghệ sĩ vẫn cầm micro trên sân khấu, vẫn hát, vẫn giao lưu với khán giả, song phía sau là những lớp kỹ thuật hỗ trợ như playback, hát đè, autotune hay xử lý âm thanh theo thời gian thực. Không phải lúc nào người xem cũng biết mình đang nghe bao nhiêu phần trăm giọng hát thật.

Chính sự mờ nhòe ấy đang khiến câu chuyện hát nhép, đàn nhép trở thành mối quan tâm của nhiều người làm nghề.

Tại tọa đàm “Giữ gìn tính trung thực trong biểu diễn nghệ thuật, ý thức trách nhiệm của người sáng tác trong kỷ nguyên số” mới đây, PGS.TS Đỗ Hồng Quân - Chủ tịch Liên hiệp các Hội Văn học nghệ thuật Việt Nam, cho rằng sân khấu vốn là nơi người nghệ sĩ giao thoa cảm xúc chân thực nhất với công chúng. Tuy nhiên, ở một số nơi, sân khấu đang bị biến thành địa điểm trình diễn của những công nghệ mang tính chất đối phó, lừa dối người xem, làm tổn thương lòng tự trọng nghề nghiệp và niềm tin của công chúng.

Nhìn từ thực tế hoạt động biểu diễn hiện nay, NSND Vương Duy Biên - Phó Chủ tịch chuyên trách Liên hiệp các Hội Văn học nghệ thuật Việt Nam, Chủ tịch Hiệp hội Phát triển Công nghiệp văn hóa Việt Nam, gọi hát nhép là một “căn bệnh” khá phổ biến. Theo ông Biên, không ít đơn vị tổ chức lựa chọn sự an toàn tuyệt đối bằng cách bật băng thay vì để nghệ sĩ biểu diễn trực tiếp.

Sự lệ thuộc vào công nghệ không chỉ dừng lại ở trên sân khấu.

Trong lĩnh vực sáng tác, AI đang tạo ra những tranh luận mới về trách nhiệm nghề nghiệp. Nhạc sĩ Giáng Son kể lại câu chuyện có người gửi tới một cuộc thi âm nhạc 24 ca khúc cùng 24 bài thơ đều do AI tạo ra. Điều khiến chị băn khoăn không phải là khả năng của công nghệ, mà là ý thức nghề nghiệp của người đứng tên những tác phẩm ấy.

Câu chuyện này cho thấy một thực tế đáng suy nghĩ. Nếu hát nhép hay hát đè được sử dụng để che lấp những hạn chế trong biểu diễn, thì sáng tác bằng AI cũng có thể trở thành cách rút ngắn hoặc bỏ qua quá trình lao động sáng tạo vốn là cốt lõi của nghệ thuật.

Tất nhiên, không ai phủ nhận vai trò của công nghệ. Những tiến bộ kỹ thuật đã mở ra nhiều cơ hội mới cho biểu diễn và sáng tác. AI cũng có thể trở thành công cụ hữu ích hỗ trợ người nghệ sĩ. Vấn đề nằm ở cách sử dụng công nghệ và giới hạn của nó.

Nhà nghiên cứu, nhạc sĩ Nguyễn Quang Long cho rằng dưới tác động của xu hướng giải trí hiện đại và áp lực thương mại hóa, hiện tượng hát nhép, hát đè đang xuất hiện ngày càng phổ biến, làm suy giảm vai trò của âm nhạc nguyên bản và ảnh hưởng đến niềm tin của công chúng đối với nghệ thuật biểu diễn.

Theo ông Long, công nghệ cần được sử dụng để hỗ trợ con người thay vì thay thế con người, bởi cảm xúc, sự chân thực và tính nhân văn vẫn là những giá trị không thể sao chép của nghệ thuật. Cùng với việc thích ứng với những công nghệ mới, cần sớm hoàn thiện các quy định và chế tài nhằm bảo vệ tính trung thực trong biểu diễn và sáng tác.

Công nghệ sẽ tiếp tục phát triển, AI cũng sẽ ngày càng hiện diện sâu hơn trong đời sống nghệ thuật. Nhưng phía sau sự hỗ trợ của kỹ thuật, điều công chúng mong chờ ở một đêm diễn vẫn là tiếng hát thật của người nghệ sĩ; điều họ tìm kiếm ở một tác phẩm vẫn là dấu ấn sáng tạo của con người. Bởi khi tính chân thực bị thay thế bởi sự tiện lợi, nghệ thuật rất dễ đánh mất điều quý giá nhất: niềm tin của khán giả.