Hết thời “né” trách nhiệm

Tại phiên thảo luận tổ của Quốc hội về dự án Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi), Thủ tướng Lê Minh Hưng cho rằng, cần thống nhất một đầu mối quản lý nhà nước về an toàn thực phẩm. Phát biểu mang tính định hướng của người đứng đầu Chính phủ không chỉ là giải pháp hành chính đơn thuần, còn là bước ngoặt mang tính chiến lược nhằm thiết lập lại trật tự, xóa bỏ khoảng trống trách nhiệm và bảo vệ tối đa lợi ích của người tiêu dùng.

Nhiều năm qua, mô hình quản lý an toàn thực phẩm của nước ta vận hành theo nguyên tắc phân chia dựa trên nhóm ngành hàng: Bộ Y tế kiểm soát một số nhóm, Bộ Nông nghiệp và Môi trường chịu trách nhiệm một số nhóm khác, còn Bộ Công thương nắm giữ phần còn lại. Dù mục tiêu ban đầu là tận dụng chuyên môn sâu của từng bộ ngành, nhưng thực tế triển khai lại bộc lộ câu chuyện “cười ra nước mắt” mà các đại biểu Quốc hội thường ví von là “1 mâm cơm 3 Bộ cùng quản”.

Khi một sản phẩm thực phẩm đi từ cánh đồng, qua nhà máy chế biến, đến chợ đầu mối rồi lên bàn ăn, nó phải bước qua những “phân khu” quản lý khác nhau. Sự chia cắt này vô tình tạo ra các “vùng xám” giáp ranh đầy rủi ro. Các đường dây sản xuất sữa giả, thực phẩm chức năng kém chất lượng, hay nông sản ngâm hóa chất có thể dễ dàng luồn lách qua những kẽ hở chính sách giữa các bộ. Khi có sự cố xảy ra, việc truy cứu trách nhiệm thường rơi vào vòng xoáy đùn đẩy, né tránh, cơ quan nào cũng có lý do để khẳng định mình đã làm đúng quy trình ở phân khúc được giao.

Chủ trương giao Bộ Y tế làm cơ quan đầu mối giúp Chính phủ thống nhất quản lý nhà nước về an toàn thực phẩm là một tư duy lập pháp đúng đắn và quyết liệt. Nguyên tắc một việc chỉ có một cơ quan chủ trì sẽ chấm dứt triệt để tình trạng chồng chéo quyền lực, nhưng lại trống rỗng về trách nhiệm. Khi bộ máy quản lý được gom về một mối thì có thể truy cứu trách nhiệm đến cùng. Nếu xảy ra sự cố, người dân sẽ biết tìm ai, đồng thời sẽ không có cơ quan nào dám thoái thác đó không phải trách nhiệm của đơn vị mình.

Tuy nhiên, thống nhất một đầu mối không có nghĩa là loại bỏ vai trò của các bộ ngành chuyên môn khác, bởi thực phẩm là một chuỗi cung ứng dài và phức tạp. Ngành nông nghiệp vẫn giữ vai trò hạt nhân trong việc kiểm soát từ gốc, từ mã số vùng trồng, quy trình chăn nuôi, sử dụng thuốc bảo vệ thực vật cho đến khâu giết mổ. Ngành công thương hay quản lý thị trường vẫn là lực lượng chủ chốt đấu tranh chống gian lận thương mại, thực phẩm giả trên thị trường...

Điểm cốt lõi của mô hình mới là Bộ Y tế sẽ đóng vai trò “nhạc trưởng”, chịu trách nhiệm định hình và kiểm soát ngưỡng ảnh hưởng an toàn đối với sức khỏe con người, đồng thời xây dựng một cơ sở dữ liệu dùng chung để giám sát rủi ro. Các bộ chuyên ngành sẽ đóng vai trò vệ tinh, phối hợp chặt chẽ dựa trên sự phân công điều phối của cơ quan chủ trì. Sự dịch chuyển tư duy này đòi hỏi một cơ chế phối hợp thực quyền, trơn tru, phá vỡ tư duy cục bộ cát cứ của cơ chế quản lý cũ.

Bên cạnh đó, phương thức quản lý cần chuyển mạnh từ tiền kiểm sang hậu kiểm, kết hợp với quản lý rủi ro dựa trên ứng dụng công nghệ và chuyển đổi số. Đây là xu thế tất yếu của các quốc gia phát triển nhằm tạo không gian thông thoáng, giảm chi phí tuân thủ cho các doanh nghiệp làm ăn chân chính. Nhưng hậu kiểm không có nghĩa là buông lỏng, nếu không nguy cơ thực phẩm bẩn tràn lan sẽ là rất lớn. Những kẻ vì lợi nhuận ích kỷ mà cố tình đầu độc người tiêu dùng phải bị loại trừ vĩnh viễn khỏi thị trường.

Một thông điệp quan trọng khác của Thủ tướng Chính phủ là bảo đảm an toàn thực phẩm phải trở thành trách nhiệm của cả hệ thống chính trị và toàn xã hội. Dù bộ máy quản lý hoạt động hiệu quả đến đâu, cơ quan chức năng cũng khó kiểm soát mọi ngõ ngách nếu thiếu sự chung tay của cộng đồng. Các doanh nghiệp sản xuất, kinh doanh chân chính cần chủ động phát hiện, tẩy chay và đấu tranh với sản phẩm vi phạm quy chuẩn, bảo vệ uy tín ngành nghề và sức khỏe người dân. Người tiêu dùng cũng cần thay đổi thói quen dễ dãi, nâng cao ý thức giám sát, chủ động phản ánh các hành vi gian dối tới cơ quan chức năng. Sự tham gia của Mặt trận Tổ quốc, các hiệp hội bảo vệ người tiêu dùng và cộng đồng, cùng cơ chế tiếp nhận thông tin thông suốt, sẽ góp phần mở rộng mạng lưới giám sát và nâng cao hiệu quả bảo đảm an toàn thực phẩm.

Yêu cầu thống nhất một đầu mối quản lý an toàn thực phẩm của Thủ tướng Chính phủ là bước đi nhằm tháo gỡ những vướng mắc thể chế kéo dài. Tuy nhiên, để chính sách đi vào cuộc sống, vẫn cần giải quyết những thách thức về tổ chức bộ máy, phân bổ nguồn lực và bố trí nhân sự chuyên trách ở cơ sở. Hiệu quả thực thi sẽ là thước đo quyết định, hướng tới mục tiêu bảo vệ sức khỏe người dân và bảo đảm an toàn trong mỗi bữa ăn gia đình.