Hiệu ứng đảo nhiệt đô thị

Điểm nóng khủng hoảng khí hậu

Hiệu ứng đảo nhiệt đô thị xảy ra khi nhiệt độ tại các khu vực đô thị cao hơn đáng kể so với vùng ngoại ô hoặc nông thôn xung quanh. Nguyên nhân chủ yếu đến từ sự gia tăng của bê tông, nhựa đường, kính và các bề mặt hấp thụ nhiệt, trong khi cây xanh, hồ nước và các không gian tự nhiên ngày càng bị thu hẹp.

Ban ngày, các công trình xây dựng hấp thụ lượng lớn bức xạ mặt trời. Ban đêm, lượng nhiệt này tiếp tục được giải phóng trở lại môi trường, khiến thành phố duy trì nhiệt độ cao ngay cả khi mặt trời đã lặn. Đây cũng là lý do khiến nhiều đô thị phải trải qua những đêm nóng ngột ngạt, làm tăng nguy cơ ảnh hưởng đến sức khỏe con người.

Theo Chương trình Môi trường LHQ (UNEP), các thành phố hiện đang nóng lên nhanh gấp khoảng 2 lần mức trung bình toàn cầu. Nếu lượng phát thải khí nhà kính tiếp tục ở mức cao, nhiều đô thị trên thế giới có thể nóng thêm tới 4°C vào cuối thế kỷ này. Tổ chức Khí tượng thế giới (WMO) cảnh báo khoảng 1,6 tỷ cư dân đô thị sẽ phải đối mặt với tình trạng nắng nóng cực đoan vào năm 2050.

Nắng nóng hiện được xem là một trong những hiểm họa khí hậu gây chết người nhiều nhất. Các mô hình được WMO tổng hợp cho thấy trong giai đoạn 2000–2019, trung bình khoảng 489.000 người tử vong mỗi năm do các nguyên nhân liên quan đến nhiệt độ cao. Riêng năm 2019, có khoảng 356.000 ca tử vong liên quan đến các hiện tượng khí hậu cực đoan do nhiệt độ. Phó Tổng Thư ký WMO Ko Barrett từng cảnh báo: “Nắng nóng cực đoan thường được gọi là kẻ giết người thầm lặng. Nhưng với khoa học, dữ liệu và công nghệ ngày nay, sự im lặng không còn là cái cớ. Mọi ca tử vong do nắng nóng đều có thể phòng tránh được”.

Thực tế tại nhiều thành phố trên thế giới cho thấy tác động của đảo nhiệt đô thị đang ngày càng rõ rệt. Tại Nagpur (Ấn Độ), nghiên cứu sử dụng dữ liệu vệ tinh cho thấy diện tích đô thị đã tăng từ 34,7% lên 69,4% trong giai đoạn 2005–2025, trong khi diện tích cây xanh giảm từ hơn 21% xuống dưới 10%. Hệ quả là nhiệt độ bề mặt đất tại nhiều khu vực tăng từ khoảng 35°C lên gần 52°C. Các nhà nghiên cứu ví thành phố như một “pin nhiệt khổng lồ”, hấp thụ nhiệt vào ban ngày và phát tán nhiệt suốt đêm.

Tại Bengaluru, một trong những trung tâm công nghệ lớn nhất Ấn Độ, khoảng 88% diện tích cây xanh và 79% diện tích mặt nước tự nhiên đã biến mất trong nhiều thập kỷ qua. Những khu vực bê tông hóa mạnh xuất hiện ngày càng nhiều điểm nóng đô thị, nơi nhiệt độ bề mặt vượt quá 37°C.

Không chỉ là vấn đề môi trường, hiệu ứng đảo nhiệt đô thị còn làm gia tăng bất bình đẳng xã hội. Nghiên cứu tại Rio de Janeiro (Brazil) cho thấy khoảng 1,3 triệu cư dân sống trong các khu ổ chuột chịu tác động nặng nề hơn từ nắng nóng do nhà ở chật hẹp, thiếu cây xanh và không có điều hòa. Giáo sư Francesca Pilo (Đại học Utrecht) nhận định rằng biến đổi khí hậu đang khuếch đại những bất bình đẳng đô thị vốn đã tồn tại từ trước. Từ đó, khái niệm “bất bình đẳng nhiệt” ngày càng được quan tâm, khi người thu nhập thấp thường phải sống trong những khu vực nóng hơn và có ít khả năng tiếp cận các giải pháp làm mát so với những nhóm dân cư có điều kiện kinh tế tốt hơn.

Trung tâm làm mát cộng đồng

Trước thực trạng ngày càng nghiêm trọng, nhiều tổ chức quốc tế khẳng định rằng thế giới không thể chỉ dựa vào điều hòa không khí để giải quyết vấn đề. Theo Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA), điều hòa và quạt điện hiện chiếm gần 20% lượng điện năng sử dụng trong các tòa nhà trên toàn cầu. Nhu cầu làm mát ngày càng tăng đã gây áp lực lên hệ thống điện, đồng thời làm gia tăng phát thải khí nhà kính nếu nguồn điện vẫn phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch.

UNEP kêu gọi các thành phố đẩy mạnh các giải pháp làm mát bền vững như mở rộng không gian xanh, bảo tồn mặt nước, phát triển mái nhà xanh và thiết kế đô thị thông gió tự nhiên. Nhiều nơi đã bắt đầu hành động, như Bengaluru (Ấn Độ) với các công viên khí hậu và trung tâm làm mát cộng đồng nhằm giảm tác động của nắng nóng cực đoan. Trong các đợt nắng nóng, người dân thường tìm đến công viên và trung tâm thương mại như những ốc đảo khí hậu, đặc biệt là những người không có điều hòa tại nhà. Các nhà nghiên cứu vì vậy khuyến nghị phát triển trung tâm làm mát cộng đồng và áp dụng giờ làm việc linh hoạt như những giải pháp thích ứng quan trọng trong tương lai.

Theo WMO, các hệ thống cảnh báo sớm về nắng nóng nếu được triển khai rộng rãi tại 57 quốc gia có thể cứu khoảng 98.000 người mỗi năm, cho thấy thích ứng chủ động là một trong những giải pháp hiệu quả nhất để giảm thiểu rủi ro sức khỏe do nhiệt độ cực đoan.

Các chuyên gia nhấn mạnh rằng chống đảo nhiệt đô thị đòi hỏi cách tiếp cận tổng thể. Theo ông Kamal Kishore – Đại diện LHQ về giảm nhẹ rủi ro thiên tai, quản trị rủi ro nắng nóng theo hướng tích hợp và đa ngành đã trở thành điều kiện thiết yếu để tồn tại. Điều này đòi hỏi sự phối hợp đồng bộ giữa quy hoạch đô thị, giao thông, năng lượng, y tế và các chính sách cộng đồng.

Hiệu ứng đảo nhiệt đô thị đang trở thành thách thức ngày càng lớn đối với sức khỏe, kinh tế và chất lượng sống tại các thành phố. Để thích ứng với một thế giới đang nóng lên, các đô thị cần đẩy mạnh không gian xanh, hạ tầng làm mát bền vững và các giải pháp bảo vệ những nhóm dân cư dễ bị tổn thương nhất.