Hình sự hóa hành vi mới: Cần dựa trên đánh giá tác động đến môi trường đầu tư

Theo thống kê của Bộ Công an, năm 2025, toàn quốc xảy ra 48.011 vụ phạm tội về trật tự xã hội, giảm 25,39% so với năm 2024; tỷ lệ khám phá đạt 77,86%. Số vụ phạm tội về trật tự quản lý kinh tế là 3.739 vụ; tội phạm về môi trường, an toàn thực phẩm là 488 vụ; tội phạm về ma túy là 25.753 vụ, đều giảm so với năm trước.

Tính riêng 6 tháng đầu năm 2026, lực lượng Công an nhân dân đã trình ban hành 1 Nghị quyết của Quốc hội, 4 Nghị quyết của Chính phủ, 28 Nghị định của Chính phủ, 6 quyết định của Thủ tướng Chính phủ; phối hợp với các bộ, ngành ban hành 12 thông tư liên tịch; ban hành 131 thông tư của Bộ trưởng Bộ Công an.

Đại tá Ngô Đức Thắng - Phó Cục trưởng Cục Pháp chế và Cải cách hành chính, tư pháp (Bộ Công an) cho biết, việc giảm số vụ ở phạm vi toàn quốc không đồng nghĩa với nguy cơ tội phạm đã giảm đồng đều ở mọi địa bàn, lĩnh vực. Một số loại tội phạm có xu hướng chuyển dịch từ trực tiếp sang phi tiếp xúc, từ cá nhân sang mạng lưới, từ trong nước sang tổ chức xuyên biên giới, số vụ có thể giảm nhưng mức độ thiệt hại, phạm vi nạn nhân và tính phức tạp của chứng cứ lại tăng.

Theo Đại tá Ngô Đức Thắng, tội phạm trên không gian mạng, lừa đảo trực tuyến, mua bán dữ liệu cá nhân, chiếm đoạt tài khoản, sử dụng công nghệ giả mạo, cờ bạc, rửa tiền và chuyển tài sản xuyên biên giới tiếp tục là thách thức lớn. Năm 2024, cơ quan chức năng phát hiện hơn 6.000 vụ việc liên quan lừa đảo trực tuyến, tổng thiệt hại trên 12.000 tỷ đồng. Đối tượng thường đặt máy chủ, trung tâm vận hành hoặc tài khoản trung gian ở nhiều quốc gia; sử dụng thuê, mua tài khoản ngân hàng, ví điện tử, tài sản số, sim rác và công nghệ ẩn danh, làm cho việc xác định chủ thể, thu thập chứng cứ, phong tỏa và thu hồi tài sản gặp nhiều khó khăn.

Cùng với đó, tội phạm kinh tế, tham nhũng, buôn lậu, hàng giả, vi phạm môi trường và an toàn thực phẩm ngày càng gắn với pháp nhân, chuỗi cung ứng, công nghệ và các quyết định quản lý phức tạp. Việc phân biệt rủi ro kinh doanh, sai phạm hành chính, vi phạm dân sự với tội phạm trong một số trường hợp chưa đơn giản. Nếu pháp luật không rõ hoặc áp dụng thiếu thống nhất có thể dẫn đến 2 hệ quả trái chiều: Bỏ lọt hành vi nguy hiểm, gây thiệt hại lớn cho nhà nước và xã hội; hoặc hình sự hóa quan hệ kinh tế, làm gia tăng tâm lý e ngại, cản trở đổi mới sáng tạo và đầu tư.

Để giải quyết những bất cập trên, Đại tá Ngô Đức Thắng cho rằng, cần tiến hành rà soát tổng thể pháp luật về hình sự, tố tụng hình sự, xử lý vi phạm hành chính và pháp luật chuyên ngành để bảo đảm ranh giới xử lý rõ ràng, không chồng chéo, không bỏ trống. Việc hình sự hóa hành vi mới phải dựa trên mức độ nguy hiểm đáng kể cho xã hội, tính phổ biến, khả năng áp dụng các công cụ khác và yêu cầu của điều ước quốc tế, đồng thời đánh giá đầy đủ tác động đến quyền con người, môi trường đầu tư và chi phí tuân thủ.

Cần hoàn thiện chính sách hình sự theo hướng phân hóa, chẳng hạn, đối với tội phạm về môi trường, an toàn thực phẩm, ma túy, bạo lực, xâm hại trẻ em, tội phạm có tổ chức và lợi dụng công nghệ gây hậu quả lớn, cần bảo đảm chế tài nghiêm khắc, tịch thu lợi ích bất hợp pháp và trách nhiệm khắc phục hậu quả. Đối với tội phạm kinh tế, công nghệ ít nghiêm trọng, người phạm tội có khả năng khắc phục, cần mở rộng chế tài kinh tế, quản chế tuân thủ, cấm đảm nhiệm chức vụ, lao động phục vụ cộng đồng và các biện pháp không tước tự do cho phù hợp tình hình thực tiễn, ưu tiên cơ chế khắc phục hậu quả.

Song song với đó, sớm hoàn thiện pháp luật về chứng cứ điện tử, dữ liệu, định danh và xác thực điện tử, tài sản số, chủ sở hữu hưởng lợi, trách nhiệm của nền tảng và trung gian số, bảo quản và chuyển giao dữ liệu xuyên biên giới. Quy định rõ điều kiện, thẩm quyền, trình tự phong tỏa khẩn cấp tài khoản, tài sản có dấu hiệu liên quan tội phạm; cơ chế bảo vệ bên thứ ba; trách nhiệm bồi thường khi áp dụng sai...

“Việc hoàn thiện pháp luật về xử lý vi phạm hành chính theo hướng đơn giản hóa thủ tục nhưng tăng cường bảo đảm quyền giải trình, khiếu nại và kiểm soát chứng cứ được thu thập bằng phương tiện kỹ thuật. Chế tài phải gắn với khắc phục hậu quả, buộc tuân thủ, thu hồi lợi ích và phòng ngừa tái phạm; hạn chế tình trạng chỉ nộp phạt rồi tiếp tục vi phạm” - Đại tá Ngô Đức Thắng nhấn mạnh.