Hướng tới Hội thảo “Nông nghiệp sinh thái cho tương lai bền vững” do Báo Đại đoàn kết tổ chức: Xây dựng chuỗi giá trị nông nghiệp tuần hoàn

Tài nguyên suy thoái, khí hậu cực đoan

Ngành Nông nghiệp Việt Nam đang phải đối mặt cùng lúc nhiều thách thức lớn. Về tài nguyên, cả nước hiện có tới 11,8 triệu ha đất bị thoái hóa, trong khi nguồn nước ngầm ở nhiều vùng sản xuất trọng điểm cũng đang bị ô nhiễm. Biến đổi khí hậu tiếp tục gây ra những tác động nặng nề với hạn hán, lũ lụt và xâm nhập mặn diễn ra ngày càng thường xuyên, đặc biệt tại Đồng bằng sông Cửu Long. Trong khi đó, an ninh lương thực cũng đang chịu áp lực đa chiều: theo Chỉ số An ninh Lương thực Toàn cầu (EIU Food Security Index) năm 2022, Việt Nam xếp hạng 54/113 quốc gia.

Trước bối cảnh đó, Việt Nam đã đưa ra hàng loạt cam kết chiến lược mang tính bước ngoặt: mục tiêu đạt phát thải ròng bằng 0 (Net-Zero) vào năm 2050 theo cam kết tại COP26; Kế hoạch hành động Chuyển đổi Hệ thống Lương thực (theo Quyết định 300/QĐ-TTg); Chiến lược Phát triển Nông nghiệp và Nông thôn Bền vững giai đoạn 2021-2030 (Quyết định 150/QĐ-TTg); và Kế hoạch quốc gia Thích ứng với biến đổi khí hậu giai đoạn 2021-2030 (NAP).

Những cam kết này đặt ra yêu cầu cấp thiết phải tái cấu trúc hệ thống lương thực theo hướng phát thải thấp, thông minh với khí hậu đồng thời tích hợp các giải pháp dựa vào thiên nhiên và nông nghiệp sinh thái vào chính sách phát triển.

Chia sẻ về việc hướng sản xuất lúa gạo theo hướng kinh tế tuần hoàn, ông Trần Mạnh Báo - Chủ tịch ThaiBinh Seed cho biết, doanh nghiệp đã và đang tái sử dụng nhiều phụ phẩm sau thu hoạch. Rơm rạ được tận dụng làm thức ăn cho gia súc, ủ phân compost hoặc ép thành viên nén sinh khối; trấu được dùng để sản xuất than hoạt tính, vật liệu cách nhiệt hoặc ép thành phân viên; nước gạo và nước thải trong quá trình chế biến có thể xử lý thành nguồn dinh dưỡng phục vụ nuôi cá hoặc làm men vi sinh cho nông nghiệp sạch.

Không dừng lại ở việc tái sử dụng phụ phẩm, ông Trần Mạnh Báo nhấn mạnh tầm quan trọng của việc xây dựng mối liên kết chặt chẽ trong toàn bộ chuỗi sản xuất - chế biến - tiêu thụ. “Từ các doanh nghiệp sản xuất giống, sản xuất gạo, đến chế biến và tiêu thụ, cần hình thành chuỗi giá trị liên kết khép kín. Việc liên kết này giúp giảm chi phí, kiểm soát chất lượng, minh bạch truy xuất nguồn gốc vì những yếu tố này ngày càng quan trọng trong thương mại quốc tế” - ông Trần Mạnh Báo nhấn mạnh.

Chủ tịch ThaiBinh Seed cũng đặc biệt nhấn mạnh vai trò của công nghệ trong toàn bộ quy trình sản xuất. Theo ông, công nghệ bảo quản và sấy lúa hiện đại giúp giảm đáng kể tổn thất sau thu hoạch, trong khi công nghệ số hỗ trợ truy xuất nguồn gốc và quản lý dữ liệu nông trại, qua đó nâng cao uy tín sản phẩm trên thị trường quốc tế. Các giải pháp công nghệ không chỉ giúp tối ưu chi phí mà còn góp phần giảm phát thải khí nhà kính.

Không riêng ngành lúa gạo, ngành đường cũng đang chứng kiến sự chuyển dịch theo hướng tuần hoàn. Từ cây mía, không chỉ có đường được tạo ra mà các phụ phẩm sau chế biến cũng được đưa trở lại chuỗi sản xuất, tạo thêm năng lượng, nguyên liệu công nghiệp và vật tư phục vụ nông nghiệp.

Là doanh nghiệp có thị phần lớn trong ngành đường Việt Nam, TTC AgriS đã từng bước hình thành mô hình sản xuất theo hướng tuần hoàn, trong đó các dòng nguyên liệu và phụ phẩm được tận dụng tối đa thay vì trở thành chất thải.

Điển hình, sau quá trình ép mía, bã mía không bị loại bỏ mà được sử dụng làm nhiên liệu sinh khối cho hệ thống lò hơi và đồng phát điện tại nhà máy. Nhờ đó, một phần phụ phẩm của công đoạn sản xuất đường lại trở thành nguồn năng lượng phục vụ chính quá trình sản xuất, góp phần giảm nhu cầu sử dụng nhiên liệu hóa thạch và hạn chế lượng chất thải phải xử lý.

Tương tự, mật rỉ đường tiếp tục được đưa vào sản xuất ethanol và làm nguyên liệu cho nhiều ngành công nghiệp chế biến khác. Trong khi đó, bùn lọc phát sinh trong quá trình sản xuất đường được tái sử dụng để sản xuất phân bón hữu cơ, sau đó quay trở lại phục vụ chính vùng nguyên liệu mía.

Từ một vòng đời tưởng như kết thúc ở nhà máy đường, các dòng nguyên liệu lại được đưa trở lại những công đoạn khác của chuỗi sản xuất: bã mía trở thành năng lượng, mật rỉ trở thành nguyên liệu cho công nghiệp sinh học, còn bùn lọc trở thành phân bón cho đất. Sản xuất - chế biến - năng lượng - nông nghiệp vì thế được kết nối thành một vòng tuần hoàn khép kín.

Cách làm này cho thấy giá trị của cây mía không chỉ nằm ở sản phẩm đường. Khi được khai thác theo tư duy tuần hoàn, cùng một đơn vị nguyên liệu có thể tạo ra nhiều giá trị hơn, đồng thời giảm chất thải, tiết kiệm tài nguyên và giảm áp lực lên môi trường.

Đây cũng là hướng đi giúp ngành mía đường chuyển từ mô hình “trồng mía - làm đường” sang “khai thác toàn diện cây mía”, biến những thứ từng được xem là phụ phẩm thành nguồn tài nguyên mới cho sản xuất. Qua đó, kinh tế tuần hoàn không chỉ là câu chuyện môi trường mà đã trở thành một phương thức gia tăng giá trị và nâng cao sức cạnh tranh của doanh nghiệp.

Theo bà Đặng Huỳnh Ức My, Chủ tịch HĐQT TTC AgriS, doanh nghiệp cam kết đồng hành cùng Chính phủ trong thực hiện chiến lược theo Nghị quyết 57, nhằm nâng cao năng suất, chất lượng và giá trị gia tăng của nông sản Việt. Theo đó, TTC AgriS đã đầu tư mạnh vào công nghệ số và tự động hóa trong canh tác, ứng dụng Big Data, trí tuệ nhân tạo (AI), Internet vạn vật (IoT), thiết bị bay không người lái (drone), cùng hệ thống quản lý chuỗi cung ứng thông minh và truy xuất nguồn gốc bằng công nghệ blockchain.

Những đầu tư này đã mang lại kết quả tích cực: năng suất vùng nguyên liệu tăng từ 15-30%, hơn 60% khâu logistics và thương mại được số hóa, sản phẩm đạt chuẩn xuất khẩu sang các thị trường khó tính như EU và Nhật Bản.

Hợp lực xây dựng chuỗi giá trị nông nghiệp tuần hoàn

Việt Nam đã có lộ trình và định hướng khá rõ ràng cho phát triển kinh tế tuần hoàn, thể hiện qua các chủ trương, chính sách được ban hành trong thời gian qua. Khái niệm kinh tế tuần hoàn lần đầu được luật hóa tại Điều 142, Luật Bảo vệ môi trường năm 2020.

Trong lĩnh vực nông nghiệp, định hướng thúc đẩy ứng dụng và triển khai nông nghiệp tuần hoàn được thể hiện rõ trong Chiến lược phát triển nông nghiệp và nông thôn bền vững giai đoạn 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2050, cũng như Đề án Phát triển khoa học và ứng dụng, chuyển giao công nghệ thúc đẩy kinh tế tuần hoàn trong nông nghiệp đến năm 2030.

Theo đó, phát triển kinh tế tuần hoàn trong nông nghiệp được xác định dựa trên cơ sở đẩy mạnh nghiên cứu khoa học, ứng dụng và chuyển giao các tiến bộ kỹ thuật, công nghệ tiên tiến, nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực, gia tăng giá trị nông sản, tăng tỷ lệ phụ phẩm nông nghiệp được tái sử dụng, tái chế, bảo vệ môi trường, tạo việc làm và thúc đẩy quá trình chuyển đổi sang nền nông nghiệp xanh, phát thải thấp.

Một số mục tiêu cụ thể được ngành nông nghiệp và phát triển nông thôn đề ra đến năm 2030 gồm:

Ít nhất 20% nhiệm vụ khoa học công nghệ trong lĩnh vực nông nghiệp được nghiên cứu, ứng dụng và chuyển giao phục vụ phát triển kinh tế tuần hoàn; tổn thất sau thu hoạch đối với các mặt hàng nông lâm thủy sản chủ lực giảm 0,5-1%/năm.

Trong lĩnh vực trồng trọt: 50% phụ phẩm của các mặt hàng chủ lực được xử lý, tái chế, tái sử dụng, trong đó 80% rơm rạ được áp dụng công nghệ thu gom và tái sử dụng.

Trong lĩnh vực chăn nuôi: 60% hộ gia đình và 100% trang trại áp dụng công nghệ, kỹ thuật xử lý và tái sử dụng chất thải chăn nuôi.

Trong lĩnh vực thủy sản: 50% bùn thải và 50% nước thải tại các trang trại nuôi trồng thủy sản được xử lý, tái sử dụng; 100% phụ phẩm của công nghiệp chế biến tôm và cá tra được áp dụng công nghệ xử lý, tái sử dụng.

Trong lĩnh vực lâm nghiệp: 50% lượng phụ phẩm trong khai thác, chế biến gỗ được sử dụng để sản xuất nhiên liệu sinh học hoặc các sản phẩm từ gỗ như ván nhân tạo.

Xây dựng, hoàn thiện và đưa vào áp dụng các quy trình quản lý, sử dụng chất thải, tái chế, tái sử dụng phụ phẩm cho các mặt hàng chủ lực; 100% cán bộ khuyến nông, tổ khuyến nông cộng đồng được tập huấn các quy trình này.

Cần một chương trình quốc gia, thay vì những mô hình đơn lẻ

Từ thực tiễn triển khai tại ThaiBinh Seed, ông Trần Mạnh Báo khẳng định: Phát triển ngành lúa gạo theo mô hình kinh tế tuần hoàn không chỉ là hướng đi tất yếu để nâng cao giá trị chuỗi ngành hàng mà còn là giải pháp cốt lõi để xây dựng một nền nông nghiệp bền vững, thân thiện với môi trường, đảm bảo sinh kế cho nông dân và đáp ứng nhu cầu ngày càng cao về lương thực trong tương lai. Để làm được điều đó cần có sự phối hợp đồng bộ giữa nhà nước - doanh nghiệp - nông dân - thị trường.

Cùng quan điểm, chuyên gia trong lĩnh vực nông nghiệp GS.TS Trần Đức Viên cho rằng việc thúc đẩy canh tác carbon, nông lâm kết hợp và các mô hình kinh tế sinh học tuần hoàn. Nếu triển khai nông lâm kết hợp trên khoảng 9% diện tích đất, lượng carbon hấp thụ có thể tương đương một nửa lượng phát thải của toàn ngành nông nghiệp.