Kể chuyện xưa theo cách hôm nay
Gần đây, hàng loạt chương trình sân khấu, âm nhạc, múa đương đại, đã khai thác hiệu quả kho tàng lịch sử, văn hóa Việt Nam. Không chỉ dừng lại ở việc tái hiện quá khứ, nhiều tác phẩm đã “kể lại câu chuyện xưa bằng ngôn ngữ hôm nay”, góp phần đưa di sản đến gần hơn với công chúng, đặc biệt là thế hệ trẻ.
Nghệ thuật khơi nguồn lịch sử
Điểm đáng ghi nhận là nhiều nghệ sĩ, đơn vị sáng tạo đã chủ động tìm tòi, nghiên cứu tư liệu lịch sử, kết hợp với ngôn ngữ biểu đạt mới như sân khấu thực cảnh, trình diễn đa phương tiện, mapping ánh sáng… Qua đó, các câu chuyện về quá khứ không còn khô cứng mà trở nên gần gũi, giàu tính trải nghiệm. Khán giả không chỉ xem mà còn cảm nhận, sống trong không gian văn hóa được tái hiện. Đây chính là hướng đi phù hợp trong bối cảnh công chúng ngày càng đòi hỏi cao về tính thẩm mỹ và trải nghiệm.
Điển hình như gần đây, vở diễn xiếc - cải lương “Trần Nhân Tông” là tác phẩm của sự kết hợp độc đáo giữa Liên đoàn Xiếc Việt Nam và Nhà hát Sân khấu Truyền thống Quốc gia Việt Nam. Khác với các dự án trước đây, vở xiếc - cải lương "Trần Nhân Tông" hướng đến đối tượng khán giả đại chúng, khách du lịch. Thông qua ngôn ngữ tổng hợp của xiếc, cải lương, âm nhạc, múa, hình thể và mỹ thuật sân khấu, vở diễn không chỉ mang đến không gian nghệ thuật giàu cảm xúc mà còn có giá trị giáo dục sâu sắc, giúp công chúng hôm nay hiểu rõ hơn về nhân cách, tư tưởng và di sản tinh thần của Phật hoàng Trần Nhân Tông. Từ khi ra mắt công cúng, các suất diễn của vở diễn luôn hấp dẫn đông đảo khán giả, đặc biệt các bạn trẻ.
Chia sẻ về vở diễn, đạo diễn, NSƯT Trần Quang Khải - Trưởng đoàn Cải lương thể nghiệm, Nhà hát Sân khấu truyền thống Quốc gia Việt Nam cho biết, ở giai đoạn đầu công diễn, vở xiếc - cải lương “Trần Nhân Tông” chưa thực sự được đông đảo khán giả biết đến. Tuy nhiên, qua thời gian, sức lan tỏa của tác phẩm ngày càng rõ nét, lượng khán giả tìm đến rạp tăng dần, nhiều suất diễn rơi vào tình trạng kín chỗ, đặc biệt thu hút đông đảo khán giả trẻ.
Theo NSƯT Trần Quang Khải, sự quan tâm ngày một lớn của công chúng là tín hiệu tích cực, cho thấy hướng đi kết hợp giữa xiếc và cải lương đã bước đầu chạm tới thị hiếu người xem. Để giữ được sức hấp dẫn lâu dài, ê-kíp sáng tạo luôn chú trọng tính toán nhịp độ, xử lý linh hoạt các chuyển đoạn trong vở diễn, nhằm tạo cao trào hợp lý, tránh cảm giác đơn điệu, nhàm chán, đồng thời duy trì sự cuốn hút xuyên suốt cho khán giả.
Một minh chứng khác cho xu hướng đổi mới, phát huy giá trị lịch sử – văn hoá trong nghệ thuật biểu diễn là các chương trình được tổ chức tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám thời gian qua. Không gian di tích đặc biệt này đã trở thành sân khấu, nơi kết hợp hài hòa giữa nghệ thuật truyền thống và công nghệ hiện đại, tạo nên sức hút mới đối với du khách.
Điểm đáng nói là cách tổ chức không gian trải nghiệm: du khách không còn đứng ngoài quan sát, mà được “nhập vai” vào hành trình khám phá di sản. Từng lớp không gian, từ cổng Văn Miếu, Khuê Văn Các đến nhà Thái Học… đều trở thành một phần của câu chuyện nghệ thuật, tạo nên cảm giác vừa chân thực vừa mới lạ.
Hay như những ngày qua, tại không gian Di tích Quốc gia đặc biệt đền Bạch Mã (phường Hoàn Kiếm, Hà Nội), đã diễn ra chương trình nghệ thuật "Nhạc ta sử tích”. Đây là một trong những hoạt động đặc sắc nằm trong khuôn khổ Lễ hội truyền thống Di tích Quốc gia đặc biệt đền Bạch Mã năm 2026. Chương trình được xây dựng theo hình thái của một buổi hát thờ nơi đình miếu cộng đồng người Việt xưa. Những lời ca, tiếng hát, cùng với các điệu múa... đã đem đến cho người dân và du khách thập phương những ấn tượng cảm xúc tốt đẹp của văn hóa Thủ đô. Qua đó, góp phần kết nối và lan toả giá trị văn hoá truyền thống, phát huy giá trị di sản trong giai đoạn mới của đất nước.
Chuyển hóa chất liệu truyền thống
Nói về vai trò của nghệ thuật biểu diễn trong phát huy giá trị di sản lịch sử-văn hóa, nhà biên kịch Hồng Hoa khẳng định: Nghệ thuật biểu diễn chính là phương thức hiệu quả giúp tái hiện lịch sử một cách sinh động, giàu cảm xúc. Thông qua ngôn ngữ nghệ thuật biểu diễn, những câu chuyện, nhân vật tưởng như chỉ tồn tại trong sách vở trở nên gần gũi, chân thực hơn; những giá trị văn hóa truyền thống thể hiện qua âm nhạc, ngôn ngữ, trang phục cũng có cơ hội được lan tỏa một cách tự nhiên hơn. Đó là lúc nghệ thuật trở thành cầu nối đưa di sản đến gần hơn với đời sống đương đại.
Hành trình chuyển hóa chất liệu dân gian thành các tác phẩm mang hơi thở đương đại, theo nhạc sĩ Nguyễn Cường, điều quan trọng nhất là sự am hiểu về chất liệu truyền thống. Bên cạnh đó, cần xác định rõ yếu tố “cốt lõi” của truyền thống để giữ lại, đó có thể là thang âm, tiết tấu, cách luyến láy, hay tinh thần, cảm xúc đặc trưng. Việc đổi mới nên tập trung ở hình thức thể hiện, phối khí, dàn dựng... thay vì thay đổi những giá trị nền tảng.
Với đời sống nghệ thuật thời gian qua, là minh chứng cho thấy, khi được khai thác đúng hướng, nghệ thuật biểu diễn không chỉ là phương tiện giải trí mà còn là kênh truyền tải hiệu quả các giá trị lịch sử – văn hoá. Trong bối cảnh hội nhập sâu rộng, đây chính là cách để văn hóa Việt Nam khẳng định bản sắc, lan tỏa sức sống bền bỉ trong đời sống đương đại. Qua đó, góp phần kết nối và lan toả giá trị văn hoá truyền thống, phát huy giá trị di sản trong giai đoạn mới của đất nước - điều đó đang đi đúng với định hướng, chiến lược của Nghị quyết 80 NQ/TW về phát triển văn hoá Việt Nam.
