Khi ẩm thực trở thành sản phẩm du lịch trải nghiệm

Năm 2025, sau khi Công viên địa chất Lạng Sơn được UNESCO công nhận là Công viên địa chất toàn cầu, tỉnh Lạng Sơn đang từng bước xây dựng các sản phẩm du lịch trải nghiệm gắn với văn hóa bản địa, hướng tới phát triển hệ sinh thái sản phẩm mang Logo Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Lạng Sơn.

Không chỉ dừng lại ở tham quan danh lam thắng cảnh, nhiều hoạt động trải nghiệm đang được tổ chức theo hướng để du khách trực tiếp tham gia vào đời sống cộng đồng, tìm hiểu nghề truyền thống, thưởng thức ẩm thực dân gian và cảm nhận không gian văn hóa đặc trưng của từng địa phương.

Theo định hướng phát triển của tỉnh, các sản phẩm trải nghiệm như làm bánh ngải Mai Pha, gói bánh chưng đen Quỳnh Sơn không đơn thuần là hoạt động du lịch mà còn là cách kể câu chuyện văn hóa bản địa thông qua trải nghiệm thực tế. Đây cũng được xem là hướng đi nhằm nâng cao giá trị các sản phẩm truyền thống, gắn bảo tồn văn hóa với phát triển du lịch bền vững trong vùng Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Lạng Sơn.

Một trong những điểm nhấn đầu tiên là làng du lịch cộng đồng Quỳnh Sơn, xã Bắc Quỳnh, nơi từng tạo dấu ấn với hoạt động trải nghiệm gói bánh chưng đen của người Tày. Vào các dịp lễ, tết hay mùa du lịch cao điểm, nhiều đoàn khách trong và ngoài tỉnh đã tìm đến Quỳnh Sơn để tham gia các hoạt động cùng người dân địa phương.

Tại một homestay trong làng, chị Hoàng Thị Huyền, người dân làm du lịch cộng đồng ở Quỳnh Sơn cho biết, để phục vụ khách trải nghiệm, các hộ dân phải chuẩn bị nguyên liệu từ sớm. Gạo nếp được lựa chọn kỹ từ loại nếp địa phương, lá dong phải còn tươi, nhân bánh gồm thịt lợn, đỗ xanh được sơ chế trong ngày. “Riêng màu đen của bánh được tạo từ tro cây núc nác hoặc cây vừng đen đốt thành than rồi nghiền mịn. Đây là nguyên liệu truyền thống nên người dân vẫn cố gắng giữ cách làm cũ để du khách cảm nhận đúng hương vị bản địa”, chị Huyền chia sẻ.

Theo chị Huyền, vào những thời điểm nguyên liệu theo mùa khan hiếm, người dân thường chủ động chuẩn bị sẵn từ trước hoặc liên kết giữa các hộ để bảo đảm đủ nguyên liệu phục vụ khách. Một số nguyên liệu có thể thay thế, nhưng các thành phần tạo nên hương vị đặc trưng vẫn được giữ nguyên nhằm bảo đảm trải nghiệm truyền thống. Trong không gian nhà sàn tại Quỳnh Sơn, anh Nguyễn Minh Đức, du khách đến từ Hà Nội cho biết anh đặc biệt ấn tượng khi được chính tay gói bánh chưng đen cùng người dân.

Từ hiệu quả bước đầu tại Quỳnh Sơn, mô hình du lịch trải nghiệm gắn với ẩm thực tiếp tục được mở rộng tại nhiều địa phương khác. Mới đây, Tour trải nghiệm làng làm bánh ngải Mai Pha, phường Đông Kinh đã được tổ chức thí điểm, thu hút sự tham gia của nhiều câu lạc bộ du lịch, nhiếp ảnh cùng đông đảo du khách yêu thích văn hóa truyền thống. Đáng chú ý, Mai Pha cũng là địa điểm được lựa chọn khởi động Dự án phát triển sản phẩm mang Logo Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Lạng Sơn.

Theo định hướng của chương trình, việc xây dựng sản phẩm đạt tiêu chuẩn gắn Logo Công viên địa chất không chỉ dừng lại ở việc quảng bá một món ăn địa phương mà còn là quá trình đồng hành lâu dài cùng cộng đồng dân cư, hợp tác xã và các hộ làm nghề truyền thống. Thông qua dự án, các sản phẩm như bánh ngải Mai Pha sẽ từng bước được hỗ trợ về quy trình sản xuất, xây dựng câu chuyện văn hóa, nâng cao chất lượng dịch vụ trải nghiệm và phát triển theo hướng du lịch bền vững. Đây được xem là hướng đi quan trọng nhằm đưa các giá trị bản địa trở thành sản phẩm du lịch đặc trưng gắn với thương hiệu Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Lạng Sơn.

Theo bà Nông Thị Liên, một hộ dân làm bánh ngải lâu năm tại làng Mai Pha, nguyên liệu quan trọng nhất là lá ngải non được hái vào đúng thời điểm để bảo đảm độ mềm và mùi thơm đặc trưng.

“Lá ngải ngon nhất thường vào mùa xuân và đầu hè. Những thời điểm khác trong năm, người dân sẽ sơ chế rồi cấp đông hoặc phơi bảo quản để vẫn giữ được nguồn nguyên liệu phục vụ khách du lịch. Tuy nhiên, khi có đoàn trải nghiệm lớn, bà con vẫn ưu tiên dùng lá tươi để bánh giữ được hương vị ngon nhất”, bà Liên cho biết.

Ngoài lá ngải, gạo nếp dùng làm bánh cũng được lựa chọn kỹ, chủ yếu là nếp địa phương có độ dẻo cao. Nhân bánh thường gồm lạc rang, vừng đen và đường phên. Trước mỗi tour trải nghiệm, các hộ dân sẽ chuẩn bị sẵn nguyên liệu theo từng phần để du khách có thể trực tiếp tham gia các công đoạn như giã bánh, nặn bánh và hấp bánh.

Chị Trần Thu Trang, du khách đến từ Hải Phòng cho biết điều khiến chị thích thú nhất là cảm giác được tự tay làm ra chiếc bánh mang đậm bản sắc địa phương. “Không chỉ được ăn thử, mình còn được người dân hướng dẫn từng công đoạn rất chi tiết. Đây là trải nghiệm khác hoàn toàn so với việc đi tham quan thông thường”, chị Trang nói.

Ông Lê Minh Tuấn, Giám đốc Công ty TNHH Du lịch và Sự kiện Xứ Lạng Travel cho rằng, việc phát triển các tour trải nghiệm ẩm thực truyền thống đang mở ra hướng đi mới cho du lịch địa phương. Theo ông Tuấn, trước đây nhiều đoàn khách đến Lạng Sơn chủ yếu tham quan danh lam thắng cảnh hoặc mua sắm, thời gian lưu trú chưa dài. Tuy nhiên, khi có thêm các sản phẩm trải nghiệm văn hóa, đặc biệt là trực tiếp tham gia làm các món ăn truyền thống, du khách có xu hướng ở lại lâu hơn và chi tiêu nhiều hơn cho các dịch vụ tại địa phương.

“Không chỉ khách trong nước, thời gian gần đây nhiều đoàn khách nước ngoài cũng rất quan tâm đến loại hình du lịch trải nghiệm. Họ thích được trực tiếp tham gia vào đời sống văn hóa bản địa thay vì chỉ tham quan thông thường. Đây là lợi thế để Lạng Sơn phát triển du lịch cộng đồng gắn với văn hóa truyền thống”, ông Tuấn nhận định.

Theo các doanh nghiệp du lịch, điều tạo nên sức hút cho các tour trải nghiệm tại Lạng Sơn chính là tính chân thực. Người dân địa phương vừa là chủ thể văn hóa, vừa trực tiếp tham gia làm du lịch nên du khách dễ dàng cảm nhận được nét sinh hoạt đời thường, gần gũi của cộng đồng bản địa. Không chỉ dừng ở bánh chưng đen hay bánh ngải, Lạng Sơn hiện vẫn còn nhiều đặc sản và nghề truyền thống có thể phát triển thành sản phẩm du lịch trải nghiệm như làm cao khô, chế biến vịt quay, nấu rượu men lá hay các hoạt động gắn với chợ phiên vùng cao.

Trong xu hướng du lịch hiện đại, điều giữ chân du khách không đơn thuần là cảnh đẹp mà còn là những trải nghiệm mang dấu ấn riêng của từng địa phương. Việc biến ẩm thực truyền thống thành sản phẩm du lịch trải nghiệm không chỉ giúp đa dạng hóa sản phẩm du lịch của Lạng Sơn mà còn góp phần kể câu chuyện văn hóa xứ Lạng theo cách gần gũi và sinh động hơn.