Khi nào sách thôi bị “xài chùa”?
Sau Công điện 38/CĐ-TTg, nhiều website phim lậu lần lượt đóng cửa và một số vụ xâm phạm bản quyền âm nhạc đã bị khởi tố. Tuy vậy, câu chuyện “xài chùa” trong lĩnh vực xuất bản vẫn nhức nhối với nạn in lậu, phát tán trái phép kéo dài.
Sách lậu ngày nay đã chuyển mạnh sang môi trường số với nhiều hình thức tinh vi hơn như chia sẻ file PDF, audiobook trái phép hay đăng tải toàn bộ nội dung sách lên mạng xã hội.
Điều đáng nói là sách lậu hiện không còn là những vụ sao chép nhỏ lẻ. Nhiều website, tài khoản mạng xã hội hoạt động như một “hệ sinh thái” khai thác nội dung trái phép để kéo lượt xem, quảng cáo và kiếm tiền. Không ít website đặt máy chủ ở nước ngoài, liên tục thay đổi tên miền nên việc xử lý gặp nhiều khó khăn. Nội dung bị gỡ hôm trước thì hôm sau lại xuất hiện ở địa chỉ khác.
Trong khi đó, phía sau mỗi cuốn sách là rất nhiều công sức và chi phí mà ít độc giả nhìn thấy. Nhiều đơn vị xuất bản trong nước hiện đầu tư rất công phu cho mỗi đầu sách: từ mua bản quyền, dịch thuật, biên tập đến mỹ thuật, in ấn, phát hành. Không ít cuốn sách được chăm chút đẹp, chỉn chu, thậm chí không thua kém sách ngoại nhập. Nhiều đơn vị còn tổ chức tọa đàm, giao lưu tác giả, ra mắt sách để xây dựng văn hóa đọc và đưa sách đến gần công chúng hơn.
Theo bà Nguyễn Lệ Chi - Giám đốc Công ty cổ phần văn hóa Chibooks, để xuất bản một cuốn sách, đơn vị có thể mất từ sáu tháng đến một năm cùng chi phí đầu tư tối thiểu khoảng 100 triệu đồng. Thế nhưng nhiều đầu sách vừa phát hành đã nhanh chóng xuất hiện trên các website chia sẻ trái phép.
Đáng buồn là không ít độc giả sau khi đặt mua trên các nền tảng trực tuyến cuối cùng lại cầm trên tay những cuốn sách giấy xấu, bìa nhòe, in lỗi…
Mới đây, tại Hội nghị quán triệt và triển khai các giải pháp thực hiện Công điện số 38/CĐ-TTg, ông Nguyễn Ngọc Bảo - Phó Cục trưởng Cục Xuất bản, In và Phát hành (Bộ VHTTDL) cho biết các hành vi vi phạm hiện đã chuyển mạnh từ in lậu truyền thống sang khai thác trái phép trên internet với mức độ ngày càng tinh vi hơn. Theo ông Bảo, nhiều đối tượng tận dụng mạng xã hội, nền tảng xuyên biên giới và các ứng dụng số để phát tán xuất bản phẩm trái phép, gây khó khăn lớn cho công tác kiểm soát.
Trong khi đó, ông Nguyễn Nguyên - Cục trưởng Cục Xuất bản, In và Phát hành nhấn mạnh bảo vệ bản quyền không chỉ là bảo vệ quyền lợi tác giả hay doanh nghiệp, mà còn là điều kiện để ngành xuất bản có nguồn lực tái đầu tư cho những cuốn sách chất lượng và công nghệ mới.
Những con số cho thấy áp lực ngày càng lớn. Nếu năm 2019 mới chỉ có 6 nhà xuất bản tham gia hoạt động xuất bản điện tử thì đến cuối năm 2025, con số này đã tăng lên 35/52 nhà xuất bản. Nhưng cùng với sự phát triển ấy là tình trạng vi phạm bản quyền ngày càng phức tạp.
Theo thống kê được nêu tại hội nghị, tình trạng vi phạm bản quyền trên môi trường số hiện gây thiệt hại khoảng 7.000 tỉ đồng mỗi năm đối với ngành nội dung số Việt Nam, trong đó có lĩnh vực xuất bản. Nhiều doanh nghiệp cho biết doanh thu có thể giảm từ 20-30% do phát tán trái phép xuất bản phẩm điện tử.
Điều đáng lo hơn là “văn hóa miễn phí” vẫn tồn tại khá phổ biến. Không ít người vẫn cho rằng tải PDF miễn phí, nghe audiobook lậu hay mua sách photo là chuyện bình thường. Chính tâm lý ấy đã tạo ra mảnh đất màu mỡ cho sách lậu tồn tại dai dẳng suốt nhiều năm.
Có thể việc xử lý sách lậu sẽ không tạo hiệu ứng rầm rộ như phim hay âm nhạc. Nhưng nếu để tình trạng “xài chùa” tiếp diễn, người bị tổn thương cuối cùng không chỉ là các đơn vị xuất bản hay tác giả, mà còn là chính môi trường sáng tạo và văn hóa đọc. Bởi khi những người làm sách nghiêm túc không còn đủ nguồn lực để đầu tư cho các cuốn sách chất lượng, độc giả cũng sẽ mất đi nhiều giá trị lâu dài.
