Khi tác phẩm đoạt giải không… lan xa
Mỗi mùa trao giải văn học, danh sách những tác phẩm được vinh danh thường được công bố trang trọng. Nhưng sau vài ngày xuất hiện trên báo chí, nhiều cuốn sách lại nhanh chóng trở về vị trí quen thuộc: lặng lẽ trên giá sách, ít được nhắc đến trong đời sống đọc.
Nghịch lý này không phải chuyện hiếm. Trong khi một cuốn sách được hội đồng chuyên môn đánh giá cao và trao giải thưởng, hành trình của nó trên thị trường lại khá khiêm tốn. Nhiều đầu sách đoạt giải chỉ in vài nghìn bản, khác xa với con số hàng chục nghìn bản của những cuốn sách kỹ năng, giải trí hay tiểu thuyết thị trường.
Thực tế ấy cho thấy giải thưởng và thị trường sách vận hành theo hai logic khác nhau. Giải thưởng hướng tới việc ghi nhận giá trị nghệ thuật, tìm ra những tiếng nói đáng chú ý của văn chương. Còn thị trường lại chịu ảnh hưởng mạnh từ nhu cầu giải trí, thói quen đọc và xu hướng tiêu dùng của số đông.
Theo một số chuyên gia trong lĩnh vực xuất bản, khi một cuốn sách được trao giải, hiệu ứng bán hàng vẫn có, nhưng thường không lớn. Nhà sách có thể ưu tiên trưng bày, các “cửa hàng trực tuyến” có thể giới thiệu, độc giả chú ý hơn trong một thời gian ngắn. Doanh số có thể tăng thêm một phần, nhưng hiếm khi tạo thành hiện tượng bán chạy.
Ở góc độ khác, sức lan tỏa hạn chế của tác phẩm đoạt giải cũng phản ánh sự thay đổi của môi trường tiếp nhận văn học. Trong thời đại mạng xã hội, phim ảnh và các nền tảng giải trí số, việc thu hút sự chú ý của công chúng dành cho sách nói chung đã khó, để một cuốn sách văn học trở thành đề tài được bàn luận rộng rãi lại càng khó hơn.
Khâu quảng bá sau giải thưởng cũng là một điểm đáng suy nghĩ. Không ít cuốn sách sau khi được vinh danh gần như khép lại hành trình truyền thông. Nếu thiếu những buổi giới thiệu sách, tọa đàm, giao lưu với độc giả hoặc các hoạt động truyền thông dài hơi, tác phẩm khó có cơ hội tiếp cận với cộng đồng đọc rộng lớn hơn.
Tất nhiên, giải thưởng văn học trước hết vẫn là sự ghi nhận chuyên môn đối với sáng tạo của người viết. Không phải cuốn sách đoạt giải nào cũng cần trở thành bestseller. Nhưng nếu những tác phẩm ấy chỉ được biết tới trong phạm vi giới nghề, thì vai trò định hướng và lan tỏa của giải thưởng cũng phần nào bị thu hẹp.
Bởi sau tất cả, đời sống của một cuốn sách không chỉ nằm ở chiếc cúp trên bục trao giải. Nó còn nằm ở hành trình dài hơn: khi cuốn sách rời khỏi buổi lễ trang trọng để bước vào tay người đọc, được đọc, được tranh luận và được nhớ lại trong đời sống văn hóa. Khi ấy, giải thưởng mới thực sự giúp tác phẩm đi xa hơn khỏi trang giấy.
