Khi thần tượng sa ngã

 "Cú sốc" niềm tin

Những ngày gần đây, dư luận tiếp tục xôn xao trước thông tin một số nghệ sĩ, người có sức ảnh hưởng trong giới giải trí bị phát hiện liên quan đến ma túy. Không ít người từng sở hữu lượng người hâm mộ đông đảo, xuất hiện dày đặc trên truyền thông, mạng xã hội, thậm chí được xem là biểu tượng của sự thành công, hiện đại và nổi tiếng. Thế nhưng chỉ sau một vụ việc, hình ảnh gây dựng suốt nhiều năm gần như sụp đổ.

 Điển hình như vụ việc nữ ca sĩ Miu Lê bị Công an TP. Hải Phòng khởi tố, tạm giam để điều tra về hành vi tổ chức sử dụng trái phép chất ma túy tại khu vực Cát Hải. Ngay sau đó ít ngày, Công an TP.HCM đã triệt phá đường dây ma túy quy mô lớn, khởi tố và bắt tạm giam 71 bị can. Trong số các đối tượng bị xử lý hình sự có hai nghệ sĩ có ảnh hưởng trên mạng xã hội là ca sĩ Long Nhật và ca sĩ Sơn Ngọc Minh.

 Điều đáng nói, nhiều năm qua, không ít vụ việc tương tự đã lặp đi lặp lại trong làng giải trí. Sau mỗi scandal, dư luận lại đặt câu hỏi về môi trường hoạt động nghệ thuật hiện nay: Phải chăng một bộ phận nghệ sĩ đang quá đề cao sự nổi tiếng mà xem nhẹ giá trị đạo đức và trách nhiệm xã hội? Sau những vụ việc trên, điều khiến công chúng lo ngại không nằm ở sự nổi tiếng bị đánh mất, mà ở chỗ những người từng được xem là hình mẫu lại lựa chọn lối sống lệch chuẩn, bất chấp tác động tiêu cực tới xã hội.

 Theo TS Nguyễn Tuấn Anh - Học viện Thanh thiếu niên Việt Nam: đây không chỉ là câu chuyện sai phạm cá nhân của một vài nghệ sĩ hay người nổi tiếng, mà là một vấn đề đáng báo động đối với môi trường văn hóa và đời sống tinh thần của xã hội. Người nổi tiếng, đặc biệt là nghệ sĩ, không đơn thuần xuất hiện trước công chúng với tư cách một cá nhân. Họ là hình ảnh, là biểu tượng, là nguồn cảm hứng và trong nhiều trường hợp còn là “mẫu hình” mà giới trẻ quan sát, học theo và gửi gắm sự ngưỡng mộ.

Khi một người có sức ảnh hưởng lớn vi phạm chuẩn mực đạo đức, pháp luật, đặc biệt liên quan đến chất cấm, tác động tiêu cực không dừng lại ở bản thân họ. Nó tạo ra một cú sốc niềm tin trong công chúng, nhất là với những người hâm mộ trẻ tuổi. Các em có thể rơi vào trạng thái hụt hẫng, thất vọng, mất phương hướng, thậm chí hoang mang trong việc phân biệt giữa tài năng, danh tiếng và nhân cách. Nghiêm trọng hơn, nếu xã hội không có phản ứng rõ ràng, nếu truyền thông hoặc cộng đồng mạng vô tình biến những sai phạm ấy thành câu chuyện giật gân, giải trí, thì nguy cơ lệch chuẩn nhận thức sẽ xuất hiện. Một bộ phận giới trẻ có thể cho rằng người nổi tiếng dù sai vẫn được bao biện, vẫn được tung hô, vẫn có cơ hội quay lại quá dễ dàng. Điều đó làm xói mòn ý thức về trách nhiệm cá nhân và ranh giới giữa đúng - sai.

Lỗ hổng văn hóa ứng xử

 Nhìn từ góc độ pháp lý và xã hội, theo Luật sư Lại Ngọc Thanh - Công ty Luật TNHH LLA Legal cho rằng, thực trạng này phản ánh một số vấn đề căn cốt. Đó là sự thiếu hụt nghiêm trọng về ý thức pháp luật. Người nổi tiếng, dù có học vấn và điều kiện tiếp cận thông tin, vẫn coi nhẹ ranh giới giữa lối sống cá nhân và nghĩa vụ tuân thủ pháp luật. Cùng với đó, môi trường nghề nghiệp tiềm ẩn nhiều rủi ro. Bởi Showbiz Việt Nam hiện nay thiếu một cơ chế quản lý nghề nghiệp chặt chẽ đối với nghệ sĩ tự do. Ranh giới giữa sinh hoạt nghề nghiệp và sinh hoạt cá nhân bị xóa mờ, tạo điều kiện cho những mối quan hệ tiêu cực len lỏi vào cuộc sống. Áp lực duy trì hình ảnh công chúng cùng với nhịp sống thiếu kỷ luật có thể dẫn đến những lựa chọn sai lầm không thể khắc phục.

Đồng thời văn hóa ứng xử chưa tương xứng với tầm ảnh hưởng xã hội. Nhiều nghệ sĩ ý thức được sức ảnh hưởng của mình trên sân khấu, nhưng lại không đặt mình vào vị trí là tấm gương xã hội trong cuộc sống thường ngày. Và chính cơ chế quản lý của đơn vị chủ quản còn lỏng lẻo, vai trò quản lý của các công ty đại diện nghệ sĩ chủ yếu là thụ động, phản ứng sau sự cố, chứ chưa có chức năng phòng ngừa thực sự.

 Trách nhiệm xã hội của truyền thông

Trong bối cảnh mạng xã hội phát triển mạnh, thanh thiếu niên hiện nay tiếp cận thần tượng mỗi ngày thông qua video ngắn, livestream, hình ảnh và các nội dung giải trí trực tuyến. Một bộ phận giới trẻ dễ bị tác động tâm lý, thậm chí có nhận thức sai lệch rằng việc ăn chơi, nổi loạn hay sử dụng chất kích thích là biểu hiện của đẳng cấp, cá tính hoặc cuộc sống thời thượng.

 Về góc độ giáo dục và nhận thức, cần giúp giới trẻ hiểu rằng ngưỡng mộ một người không có nghĩa là tuyệt đối hóa người đó. Thần tượng cũng là con người, có tài năng, có thành công, nhưng cũng có thể mắc sai lầm và phải chịu trách nhiệm trước pháp luật, trước xã hội, trước công chúng. Người trẻ cần có khả năng phân biệt giữa giá trị nghệ thuật và tư cách đạo đức; giữa sự yêu thích cá nhân và chuẩn mực xã hội. Gia đình và nhà trường cần đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành năng lực phản biện cho thanh thiếu niên. Thay vì chỉ cấm đoán hoặc phán xét việc con trẻ hâm mộ ai đó, người lớn cần đồng hành, trò chuyện và đặt ra những câu hỏi gợi mở: Vì sao con thích người này? Con học được điều gì tích cực từ họ? Nếu họ làm sai, con nhìn nhận thế nào? Chính những cuộc đối thoại như vậy sẽ giúp người trẻ không bị cuốn theo tâm lý đám đông hoặc cảm xúc cực đoan trên mạng xã hội.

 Bên cạnh đó, truyền thông cũng cần thể hiện trách nhiệm xã hội. Khi đưa tin về các vụ việc người nổi tiếng vi phạm, cần tránh khai thác theo hướng giật gân, kích thích tò mò hoặc vô tình tạo thêm hào quang cho người sai phạm. Truyền thông cần nhấn mạnh thông điệp về trách nhiệm, hậu quả và bài học xã hội, thay vì biến khủng hoảng đạo đức thành một “sự kiện giải trí”. Với chính các bạn trẻ, điều quan trọng là phải học cách hâm mộ văn minh. Hâm mộ không phải là bênh vực bất chấp. Yêu thích một nghệ sĩ không đồng nghĩa với việc phủ nhận sai lầm của họ. Một người trẻ có bản lĩnh là người biết trân trọng cái đẹp, cái hay, cái tài năng, nhưng cũng đủ tỉnh táo để nói không với hành vi sai trái.

 Song song với giáo dục, các biện pháp mạnh mẽ về mặt thể chế là không thể thiếu. Theo luật sư, Lại Ngọc Thanh, trong xã hội ngày nay, nghệ sĩ có sức ảnh hưởng lớn,  để nâng cao trách nhiệm xã hội, ý thức tuân thủ pháp luật và chuẩn mực của người nổi tiếng, cần hoàn thiện pháp luật theo hướng xây dựng chế độ đăng ký hành nghề cá nhân đối với người biểu diễn chuyên nghiệp, gắn liền với cơ chế đình chỉ hoặc hủy bỏ tư cách hành nghề khi có vi phạm pháp luật nghiêm trọng. Bên cạnh đó, cần quy định rõ trách nhiệm pháp lý của công ty quản lý nghệ sĩ trong việc kiểm soát, phòng ngừa hành vi vi phạm pháp luật của nghệ sĩ được quản lý, tương tự cơ chế trách nhiệm của người sử dụng lao động trong Bộ luật Lao động hiện hành. Đồng thời, các cơ quan quản lý nhà nước về văn hóa, nghệ thuật cần thiết lập hệ thống cấp và quản lý thẻ hành nghề biểu diễn, gắn liền với hồ sơ tư cách đạo đức nghề nghiệp. Việc vi phạm pháp luật cần được ghi nhận vào hồ sơ hành nghề như một tiền sự nghề nghiệp, từ đó ảnh hưởng trực tiếp đến điều kiện tiếp tục hoạt động.