Không phải cứ công khai là được tự do chia sẻ

Chính phủ vừa ban hành Nghị định 174/2026/NĐ-CP về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực bưu chính, viễn thông, tần số vô tuyến điện, giao dịch điện tử và công nghệ thông tin, có hiệu lực từ ngày 1/7. Trong đó, Điều 95 là điểm đáng chú ý khi siết lại hành vi sử dụng mạng xã hội liên quan đến bản quyền và nội dung số.

Đáng chú ý, quy định không chỉ dừng ở tác phẩm báo chí, mà còn mở rộng tới tác phẩm văn học, nghệ thuật, xuất bản phẩm. Những thói quen vốn đã trở nên quen thuộc như “xài chùa”, “chia sẻ cho vui” vì thế đang được đặt vào một khuôn khổ điều chỉnh chặt chẽ hơn, theo hướng văn minh và có trách nhiệm.

Theo đó, hành vi cung cấp, chia sẻ các tác phẩm báo chí, văn học, nghệ thuật, xuất bản phẩm mà không được sự đồng ý của chủ thể quyền sở hữu trí tuệ hoặc chưa được phép lưu hành, hoặc đã có quyết định cấm lưu hành, tịch thu… có thể bị phạt tiền từ 20 đến 30 triệu đồng. Cùng mức xử phạt còn áp dụng với nhiều hành vi khác như chia sẻ thông tin sai sự thật, nội dung bị cấm, hoặc lợi dụng mạng xã hội để đăng tải lại nội dung báo chí dưới hình thức phóng sự, điều tra, phỏng vấn khi không được phép.

Điều đáng chú ý nằm ở chỗ: các quy định này không chỉ điều chỉnh hành vi “phát tán nội dung xấu”, mà còn chạm trực tiếp đến một thói quen rất phổ biến trong đời sống số hiện nay - thói quen sao chép và đăng lại nội dung báo chí, xuất bản trên mạng xã hội.

Từ góc nhìn pháp lý, cách hiểu “đã đăng công khai thì ai cũng có quyền chia sẻ lại toàn bộ nội dung” không còn phù hợp. ThS Mai Hoàng Phước, giảng viên Khoa Luật, Trường ĐH Kinh tế - Luật (ĐHQG TPHCM), cho rằng cần xem xét 3 yếu tố để xác định hành vi chia sẻ có vi phạm hay không.

Trước hết là việc có hay không sự đồng ý của chủ thể quyền. Tiếp đến là mục đích sử dụng nội dung, đặc biệt khi việc đăng lại nhằm thu hút tương tác, thay thế nguồn tin gốc hoặc phục vụ lợi ích thương mại. Cuối cùng là phạm vi sử dụng có vượt quá giới hạn trích dẫn hợp lý hay không.

Ông dẫn ví dụ việc chụp lại toàn bộ bài báo và đăng lên mạng xã hội. Trong trường hợp này, dù hình thức là ảnh chụp màn hình, bản chất vẫn là sao chép và truyền đạt tác phẩm tới công chúng mà không có sự cho phép, đồng thời làm giảm nhu cầu truy cập nguồn tin gốc.

Ở góc độ thực hành, luật sư Đỗ Khắc Tất Hưng (Đoàn Luật sư TPHCM) nhấn mạnh một điểm: chỉ hành vi chia sẻ đường link dẫn về bài viết gốc mới được coi là phù hợp. Ngược lại, việc sao chép nguyên văn hoặc đăng lại phần nội dung cốt lõi để thu hút tương tác trên trang cá nhân có thể bị xem là xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ, dù bài viết đó từng được đăng công khai.

Một hiểu lầm khá phổ biến hiện nay là cho rằng nội dung đã đăng công khai trên Internet thì mặc nhiên thuộc quyền “tự do sử dụng lại”. Cách hiểu này bỏ qua một nguyên tắc quan trọng: quyền tiếp cận thông tin của công chúng không đồng nghĩa với việc xóa bỏ quyền sở hữu trí tuệ của cơ quan báo chí hay tác giả.

Nhìn rộng hơn, Việt Nam đang tiếp cận vấn đề bản quyền số theo hướng khác với một số quốc gia. Ở Úc hay Canada, trọng tâm là cơ chế buộc các nền tảng công nghệ lớn chia sẻ doanh thu với cơ quan báo chí dựa trên lượng hiển thị nội dung tin tức. Trong khi đó, Việt Nam đồng thời kết hợp 2 hướng: điều chỉnh nền tảng và tăng chế tài trực tiếp với hành vi của người dùng trên mạng xã hội.

Cách tiếp cận này xuất phát từ thực tế đời sống số trong nước, nơi thói quen “xài chùa” nội dung báo chí vẫn còn phổ biến. Không ít fanpage, hội nhóm tự ý đăng lại toàn bộ bài viết để tăng tương tác, thậm chí phục vụ mục đích thương mại, trong khi không xin phép hoặc không dẫn nguồn.

Một chuẩn mực mới đang được đặt ra trên không gian mạng. Mức phạt 20-30 triệu đồng thu hút sự chú ý, nhưng điều quan trọng nằm ở thông điệp rộng hơn: trong thế giới số, quyền tiếp cận thông tin luôn gắn với trách nhiệm tôn trọng quyền sở hữu trí tuệ.

Chia sẻ không đồng nghĩa với sao chép nguyên bản. Chia sẻ đúng nghĩa là dẫn người đọc trở lại nguồn tin gốc, nơi thông tin được tạo ra đầy đủ, chính xác và có trách nhiệm. Từ những thay đổi tưởng nhỏ trong thói quen ấy, một không gian mạng lành mạnh hơn mới có thể hình thành.