Khủng hoảng viện trợ nhân đạo Trung Đông

Khủng hoảng chồng khủng hoảng

Cuộc xung đột giữa Mỹ – Israel và Iran, lan rộng sang Lebanon và khu vực vùng Vịnh, đã làm rung chuyển Trung Đông và cả hệ thống viện trợ toàn cầu. Một trong những tác động nghiêm trọng nhất là sự gián đoạn các tuyến vận tải chiến lược như eo biển Hormuz, “nút thắt cổ chai” của thương mại và logistics quốc tế. Việc đóng cửa không phận và gián đoạn vận tải biển khiến hàng cứu trợ bị chậm trễ hoặc không thể tiếp cận khu vực cần thiết.

Theo Liên hợp quốc, các nguồn viện trợ không chỉ bị ảnh hưởng tại Gaza mà còn lan sang nhiều khu vực khác như Somalia và Sudan. Những tuyến vận chuyển thay thế tuy có thể sử dụng nhưng chi phí cao hơn đáng kể, làm giảm hiệu quả của hoạt động cứu trợ. Ông Tom Fletcher – Điều phối viên viện trợ khẩn cấp của Liên hợp quốc, cảnh báo: “Chúng ta đang ở trong một thời điểm cực kỳ nguy hiểm, không chỉ với Trung Đông mà với cả thế giới”. Ông nhấn mạnh rằng các yếu tố như gián đoạn logistics, giá năng lượng tăng và cắt giảm tài trợ đang tạo thành một cơn bão lớn đối với hệ thống viện trợ toàn cầu.

Trong khi đó, nhu cầu nhân đạo lại tăng mạnh. Tại Iran, hơn 1.900 người thiệt mạng và hơn 21.000 người bị thương kể từ khi xung đột bùng phát. Tuy nhiên, lời kêu gọi tài trợ khẩn cấp khoảng 50 triệu USD mới chỉ nhận được khoảng 6% nguồn lực cần thiết. Theo Liên đoàn Chữ thập đỏ và Trăng lưỡi liềm đỏ quốc tế, nhu cầu y tế đang tăng theo cấp số nhân, trong khi nguồn lực không phải là vô hạn.

Tình trạng thiếu hụt tài trợ cũng đặc biệt nghiêm trọng tại Lebanon. Hơn 1 triệu người đã phải rời bỏ nhà cửa, tương đương khoảng 17% dân số. Tuy nhiên, viện trợ hiện chỉ đáp ứng khoảng 30% nhu cầu. So với năm 2024, khi huy động được 700 triệu USD và có hơn 110 chuyến bay viện trợ, thì đến năm 2026 con số này giảm mạnh, chỉ còn khoảng 90 triệu USD (kể cả cam kết) và vỏn vẹn 7 chuyến bay cứu trợ. Bộ trưởng Xã hội Lebanon cho biết nguồn viện trợ hiện nay vẫn còn cách rất xa so với nhu cầu thực tế.

Không chỉ thiếu tiền, hệ thống viện trợ còn đang bị tắc nghẽn. Theo các báo cáo quốc tế, hàng chục nghìn tấn lương thực và thuốc men đang bị mắc kẹt do gián đoạn vận tải. Tại Afghanistan, nguồn thực phẩm dành cho khoảng 600.000 trẻ em suy dinh dưỡng không thể vận chuyển, trong khi khoảng 6 triệu USD thuốc men chưa thể đến được Gaza.

Song song đó, giá lương thực và chi phí sinh hoạt tăng mạnh đang làm trầm trọng thêm tình hình. Tại Gaza, giá bột mì đã tăng tới 270%, buộc Chương trình Lương thực Thế giới phải xem xét cắt giảm khẩu phần từ 100% xuống còn 25% nhu cầu. Thậm chí, tại một số quốc gia như Jordan và Ai Cập, hàng trăm nghìn người tị nạn đã bị cắt hoàn toàn hỗ trợ do thiếu ngân sách.

Trẻ em là nhóm chịu ảnh hưởng nặng nề nhất. UNICEF cho biết khoảng 132.000 trẻ em tại Gaza đang đối mặt nguy cơ suy dinh dưỡng. Nhu cầu hỗ trợ y tế, giáo dục và tâm lý tăng nhanh nhưng nguồn lực không theo kịp, làm dấy lên nguy cơ một thế hệ trẻ bị thiệt thòi và không được phát triển đầy đủ.

Tình hình đặc biệt nghiêm trọng tại Yemen, có tới 22,3 triệu người cần hỗ trợ nhân đạo, trong khi kế hoạch viện trợ năm 2025 chỉ được tài trợ 28,42%, một trong những mức thấp nhất lịch sử. Hệ quả là hàng trăm cơ sở y tế đóng cửa, hàng triệu người không thể tiếp cận dịch vụ cơ bản và hơn 40.000 người đối mặt nguy cơ nạn đói nghiêm trọng.

Thu hẹp khoảng trống tài trợ

Các tổ chức quốc tế đang kêu gọi cộng đồng quốc tế hành động khẩn cấp để tránh một cuộc khủng hoảng nhân đạo mang tính hệ thống.

Trước hết, cần tăng cường cam kết tài chính từ các quốc gia tài trợ. Hiện nay, nhiều nước phương Tây đang ưu tiên chi tiêu quốc phòng trong bối cảnh căng thẳng địa chính trị toàn cầu, khiến ngân sách viện trợ bị thu hẹp. Theo Cao ủy Liên hợp quốc về người tị nạn Barham Salih, trong một lời kêu gọi 69 triệu USD cho khu vực Trung Đông, chưa đến 10% số tiền được giải ngân. Ông nhấn mạnh: “Đây là một cuộc khủng hoảng rất lớn, và con người cần được giúp đỡ”.

Bên cạnh đó, cần cải thiện khả năng vận hành của chuỗi cung ứng viện trợ. Việc đa dạng hóa tuyến vận chuyển, giảm phụ thuộc vào các điểm nghẽn như eo biển Hormuz, và đầu tư vào hạ tầng logistics khu vực là những giải pháp cấp thiết để đảm bảo viện trợ đến đúng nơi, đúng thời điểm.

Một hướng đi quan trọng khác là tăng tính linh hoạt trong phân bổ viện trợ. Khi giá cả tăng nhanh, hỗ trợ bằng tiền mặt có thể mất giá trị thực, do đó cần kết hợp giữa hỗ trợ tiền mặt và cung cấp trực tiếp hàng hóa thiết yếu. Đồng thời, việc ưu tiên hỗ trợ các nhóm dễ bị tổn thương như trẻ em, người di dời và cộng đồng nghèo cần được đặt lên hàng đầu.

Các tổ chức như Chương trình Lương thực Thế giới cũng đang kêu gọi khoảng 200 triệu USD trong 3 tháng tới để duy trì hoạt động tại khu vực Trung Đông và các khu vực liên quan. Tuy nhiên, nếu không có sự phối hợp mạnh mẽ từ các chính phủ, khu vực tư nhân và cộng đồng quốc tế, những nỗ lực này sẽ khó có thể đáp ứng quy mô khủng hoảng hiện tại.

Xung đột Trung Đông đang làm suy yếu chính hệ thống cung ứng và tài trợ vốn được thiết kế để đáp ứng các nhu cầu nhân đạo. Khi khoảng cách giữa nhu cầu và nguồn lực ngày càng nới rộng, lỗ hổng tài trợ nhân đạo đang dần trở thành một rủi ro mang tính cấu trúc ở quy mô toàn cầu.