Kiểm chứng - năng lực mới của công dân số

Khi kẻ gian khai thác dữ liệu đời sống

Nếu trước đây, các chiêu trò lừa đảo thường được dựng lên bằng những câu chuyện khó tin như trúng thưởng hay nhận quà từ nước ngoài, thì nay các đối tượng lại bám rất sát những thông tin đời sống, những hoạt động quản lý hay dịch vụ quen thuộc để tạo dựng lòng tin.

Trong nhiều khu dân cư, nhóm Zalo của các tổ dân phố gần đây phải đăng kèm ảnh thẻ nhân viên thu phí rác thải sinh hoạt cùng thời gian đi thu từng tuyến phố. Một việc vốn rất bình thường nay cũng cần được xác thực, bởi đã xuất hiện các đối tượng giả danh nhân viên thu tiền để chiếm đoạt tài sản.

Không chỉ vậy, người dân còn được cảnh báo về thủ đoạn giả danh cán bộ thực hiện "làm sạch" dữ liệu đất đai, yêu cầu cập nhật thông tin hoặc truy cập các đường link giả mạo nhằm đánh cắp dữ liệu cá nhân, chiếm quyền kiểm soát tài khoản ngân hàng.

Điểm đáng chú ý là các đối tượng không còn tạo ra những câu chuyện hoàn toàn hư cấu. Ngược lại, chúng tận dụng chính những hoạt động có thật trong đời sống, những thông tin người dân đã nghe, đã biết hoặc đang quan tâm. Chỉ cần xen vào một chi tiết giả như đường link, tài khoản nhận tiền hoặc yêu cầu cung cấp mã OTP, cả kịch bản đã trở nên đủ sức thuyết phục.

Thủ đoạn lừa đảo mua bán bạc trên mạng xã hội mà Phòng Cảnh sát hình sự Công an tỉnh Hưng Yên vừa cảnh báo là một ví dụ. Các đối tượng đăng thông tin "mua bán bạc tận nhà", "giá rẻ", "giao dịch trực tiếp" trên Facebook, Zalo..., đồng thời tiếp cận cả người mua và người bán thật. Người mua vẫn trực tiếp xem bạc, người bán vẫn gặp khách, nhưng tiền lại được yêu cầu chuyển vào tài khoản của đối tượng lừa đảo. Sau khi nhận tiền, các đối tượng lập tức cắt liên lạc.

Qua phân tích các vụ việc, cơ quan công an cho biết điểm chung của nhiều nạn nhân là tin vào những lời chào mời có giá "tốt bất thường", đồng thời không xác minh thông tin đối tượng trước khi chuyển tiền. Không chỉ gây thiệt hại về tài sản, những giao dịch này còn tiềm ẩn rủi ro pháp lý khi người mua có thể vô tình tham gia mua bán hàng hóa không rõ nguồn gốc.

Lý giải vì sao nhiều người vẫn dễ mắc bẫy trước những tình huống tưởng như rất quen thuộc, Trung tá, TS Bùi Thị Liên, chuyên gia tâm lý học tội phạm, Học viện An ninh nhân dân, cho biết mỗi ngày con người phải tiếp nhận một lượng thông tin rất lớn nên thường sử dụng các "lối tắt tư duy" dựa trên kinh nghiệm, trực giác và thiên kiến nhận thức để sàng lọc thông tin cần thiết và tin cậy.

Theo bà Liên, dưới góc độ tâm lý học, phản xạ kiểm chứng là một phản xạ có điều kiện, cần được rèn luyện thường xuyên để hình thành thói quen kiểm tra tính chính xác của thông tin trước khi tin tưởng và chia sẻ.

Xây dựng phản xạ kiểm chứng thông tin trong thời AI

Sự bùng nổ của trí tuệ nhân tạo đang tạo ra những cơ hội lớn cho phát triển kinh tế - xã hội, đồng thời cũng đặt ra thách thức chưa từng có đối với môi trường thông tin. Chưa bao giờ việc tạo ra một bức ảnh, đoạn video, giọng nói hay một câu chuyện có sức thuyết phục lại nhanh chóng và dễ dàng như hiện nay.

Theo Trung tướng Lê Xuân Minh - Cục trưởng Cục An ninh mạng và phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao (Bộ Công an), điều đáng lo ngại không chỉ là sự gia tăng của tin giả hay các nội dung sai lệch, mà còn ở thực tế ranh giới giữa thật và giả ngày càng mờ nhạt. Những gì con người nhìn thấy, nghe thấy hay đọc được trên không gian mạng không còn mặc nhiên đồng nghĩa với sự thật. Bảo vệ an ninh mạng không chỉ là bảo vệ dữ liệu hay hạ tầng số mà còn là bảo vệ niềm tin xã hội. Một thông tin sai lệch nếu lan truyền rộng rãi có thể gây tổn hại đến uy tín của cá nhân, doanh nghiệp, cơ quan, tổ chức; gây hoang mang trong dư luận và ảnh hưởng tới sự phát triển bền vững của đất nước.

Trung tướng Lê Xuân Minh nhấn mạnh, không có công nghệ nào có thể thay thế hoàn toàn sự tỉnh táo của con người, cũng không một công cụ hay cơ quan nào đủ khả năng kiểm chứng hàng triệu nội dung được tạo ra và lan truyền mỗi ngày. Giải pháp căn cơ là xây dựng văn hóa kiểm chứng trong cộng đồng để mỗi người hình thành thói quen kiểm tra nguồn tin, đối chiếu dữ liệu và cân nhắc trước khi tin tưởng, chia sẻ hoặc hành động dựa trên một thông tin. Đó không chỉ là một kỹ năng số mà đang trở thành một năng lực công dân thiết yếu trong kỷ nguyên AI.

Đồng quan điểm, ông Nguyễn Thanh Lâm - Tổng Giám đốc Đài Truyền hình Việt Nam, cho rằng việc kiểm chứng không chỉ nhằm phát hiện và bác bỏ thông tin sai lệch mà còn góp phần bảo vệ những giá trị tích cực. Kiểm chứng không phải chỉ để vạch trần cái xấu, mà còn phải để bảo vệ cái tốt.

Đối với người dùng mạng xã hội, các chuyên gia nêu lời khuyên ngắn gọn: Hãy chậm lại một chút trước khi chia sẻ, đồng thời lưu ý 4 yếu tố cần kiểm chứng gồm nguồn tin, bằng chứng, bối cảnh và động cơ.

Thực tế, những nguyên tắc này không chỉ áp dụng với tin tức trên mạng mà còn hữu ích trong mọi giao dịch số. Trước một cuộc gọi yêu cầu cập nhật dữ liệu, một đường link lạ, một đề nghị chuyển tiền hay cung cấp mã OTP, người dân cần dành thời gian xác minh qua các kênh chính thức; tuyệt đối không cung cấp dữ liệu cá nhân, thông tin tài khoản, mật khẩu hay mã xác thực cho bất kỳ ai.

Trong thời đại AI, công nghệ có thể tạo ra vô số phiên bản của sự thật, nhưng không thể thay thế sự tỉnh táo của con người. Khi những kẻ lừa đảo ngày càng biết khai thác dữ liệu đời sống để tạo dựng lòng tin, thì mỗi công dân cũng cần hình thành một năng lực mới: Kiểm chứng trước khi tin, kiểm chứng trước khi chia sẻ, kiểm chứng trước khi chuyển tiền và kiểm chứng trước khi cung cấp dữ liệu cá nhân. Đó không chỉ là cách tự bảo vệ mình, mà còn góp phần xây dựng một môi trường số an toàn, minh bạch và đáng tin cậy.