Kinh tế tuần hoàn - Khơi thông nguồn tài nguyên từ phế thải xây dựng

Áp lực lớn từ phế thải xây dựng

Theo số liệu của Sở Nông nghiệp và Môi trường (NNMT) Hà Nội, lượng chất thải rắn xây dựng phát sinh trên địa bàn hiện đạt khoảng 10.000 tấn/ngày, cao gấp 4-5 lần so với mức trung bình những năm trước. Chỉ tính từ đầu năm 2026 đến nay, khối lượng phế thải đã lên tới khoảng 1,5 triệu tấn. Nguyên nhân chủ yếu xuất phát từ việc đồng loạt triển khai các dự án hạ tầng trọng điểm như các tuyến vành đai, cầu vượt sông Hồng, mở rộng quốc lộ và nhiều công trình chỉnh trang đô thị...

Trong khi đó, tổng công suất xử lý của bốn điểm tiếp nhận chính thức gồm Nguyên Khê, Yên Sở, Phúc Lợi và Thư Lâm chỉ đạt khoảng 1.670 tấn/ngày. Sự chênh lệch rất lớn giữa lượng chất thải phát sinh và khả năng xử lý khiến áp lực lên hệ thống thu gom ngày càng gia tăng, kéo theo tình trạng đổ trộm phế thải tại nhiều khu vực ven đô, dọc kênh mương, bãi đất trống, thậm chí dưới chân cầu. Một số bãi chôn lấp truyền thống cũng đã trong tình trạng quá tải, không còn khả năng tiếp nhận thêm.

Khảo sát thực tế tại nhiều dự án trọng điểm như: Quốc lộ 6 đoạn qua các phường Hà Đông, Yên Nghĩa, Chương Mỹ; đường Vành đai 2,5 qua Nhân Hòa, Chính Kinh, Thượng Đình; các dự án cầu Tứ Liên, cầu Trần Hưng Đạo, đường Tam Trinh hay Vành đai 1 đoạn Hoàng Cầu - Voi Phục… cho thấy khối lượng bê tông, gạch đá, cốt thép phát sinh từ hoạt động phá dỡ công trình là rất lớn.

Ông Nguyễn Văn Quý - Trưởng phòng Quản lý chất thải rắn, Sở NNMT Hà Nội cho biết, lượng chất thải xây dựng gia tăng đang tạo áp lực lớn đối với công tác thu gom, vận chuyển và xử lý của thành phố. Trong khi đó, hệ thống cơ sở xử lý theo quy hoạch vẫn chưa đáp ứng được yêu cầu thực tế.

“Khối lượng phế thải lớn kéo theo áp lực vận chuyển, làm gia tăng lưu lượng xe tải, phát sinh bụi, nguy cơ ùn tắc giao thông và gây khó khăn cho công tác quản lý. Đồng thời, nguy cơ đổ thải không đúng nơi quy định cũng tăng lên. Đây là vấn đề các cấp, ngành và địa phương đang tập trung xử lý” - ông Quý chia sẻ.

Trước thực trạng này, thành phố đã yêu cầu các địa phương, chủ đầu tư và nhà thầu tổ chức thu gom, vận chuyển chất thải xây dựng theo phương thức cuốn chiếu, hạn chế tối đa việc tồn đọng tại công trường. Một giải pháp đang được đánh giá mang tính đột phá là đưa dây chuyền nghiền phế thải xây dựng di động vào ngay tại công trường.

Ông Bùi Công Nguyên - Phó Giám đốc Công ty cổ phần Dịch vụ Sản xuất Toàn Cầu (đơn vị đang triển khai mô hình này tại một số gói thầu thuộc Vành đai 1, Vành đai 2,5 và Vành đai 3) cho biết, việc nghiền phế thải ngay tại chỗ giúp giảm đáng kể chi phí vận chuyển, hạn chế bụi, tiếng ồn và giảm áp lực cho các điểm trung chuyển, bãi chôn lấp.

Biến phế thải thành tài nguyên

Trong khi nhiều địa phương vẫn coi phế thải xây dựng là gánh nặng môi trường thì tại nhiều quốc gia phát triển, đây lại được xem là nguồn tài nguyên thứ cấp quan trọng. Theo các chuyên gia, cùng với việc mở rộng năng lực xử lý, Hà Nội cần thúc đẩy mạnh mẽ việc tái chế chất thải xây dựng theo mô hình kinh tế tuần hoàn.

Về vấn đề trên, ông Nguyễn Quang Hiệp - Viện trưởng Viện Vật liệu xây dựng (Bộ Xây dựng) cho biết, Việt Nam đã ban hành Tiêu chuẩn quốc gia TCVN 13946:2024 về vật liệu san lấp tái chế từ phế thải phá dỡ công trình. Điều này tạo hành lang pháp lý và cơ sở kỹ thuật để đưa vật liệu tái chế vào thực tiễn.

Theo ông Hiệp, trở ngại hiện nay không nằm ở chất lượng vật liệu mà chủ yếu ở chi phí và cách thức tổ chức tái chế. Nếu phế thải phải vận chuyển đi xa để xử lý rồi tiếp tục đưa vật liệu trở lại công trường thì rất khó cạnh tranh về giá thành. Do đó, việc bố trí các dây chuyền nghiền di động ngay tại hoặc gần khu vực phá dỡ là giải pháp tối ưu...

Dưới góc độ chuyên môn, TS Trần Văn Miều - Phó Chủ tịch Hội Bảo vệ Thiên nhiên và Môi trường cho rằng, nhiều loại phế thải sau xây dựng có thể được xử lý để làm vật liệu san lấp, nền đường và phục vụ các công trình hạ tầng khác. Đây là hướng đi phù hợp với mô hình kinh tế tuần hoàn, trong đó chất thải không bị xem là thứ bỏ đi mà trở thành nguồn tài nguyên đầu vào cho các hoạt động sản xuất, xây dựng. Giải pháp này vừa góp phần giảm áp lực môi trường, vừa tận dụng hiệu quả nguồn vật liệu phục vụ phát triển hạ tầng.

Đặc biệt, trong bối cảnh Hà Nội đang triển khai nhiều dự án hạ tầng quy mô lớn như Vành đai 4 và các tuyến giao thông kết nối, nhu cầu vật liệu san lấp, nền đường là rất lớn. Việc tái chế phế thải xây dựng không chỉ góp phần bổ sung nguồn vật liệu, giảm áp lực khai thác tài nguyên thiên nhiên mà còn hạn chế tác động tiêu cực đến môi trường.

Đồng quan điểm, TS Nguyễn Thế Thông - Viện Chiến lược, Chính sách nông nghiệp và môi trường nhận định, việc chôn lấp chất thải xây dựng đồng nghĩa với lãng phí tài nguyên, gia tăng chi phí xử lý và bỏ lỡ nhiều cơ hội phát triển. Theo ông, vấn đề cốt lõi hiện nay là cần chuyển từ tư duy “xử lý chất thải” sang tư duy “kinh tế tuần hoàn”.

“Kinh tế tuần hoàn đã được luật hóa tại Điều 142 Luật Bảo vệ môi trường. Việc khép kín vòng đời của vật liệu xây dựng thông qua tái chế, tái sử dụng là hướng đi cần thiết nhằm tận dụng nguồn nguyên liệu thứ cấp, giảm chi phí và giảm áp lực lên tài nguyên thiên nhiên. Từ kinh nghiệm quốc tế cũng như thực tiễn của Việt Nam, chuyển đổi từ mô hình quản lý chất thải truyền thống sang kinh tế tuần hoàn trong lĩnh vực chất thải xây dựng là xu thế tất yếu” - TS Nguyễn Thế Thông nhấn mạnh.

Thành phố đang bước vào giai đoạn tăng tốc đầu tư hạ tầng, “bài toán” xử lý chất thải xây dựng không chỉ dừng lại ở việc “dọn sạch” công trường mà cần được nhìn nhận như một mắt xích quan trọng trong chiến lược phát triển xanh. Khi phế thải được tái sinh thành nguồn tài nguyên mới, đó cũng là lúc kinh tế tuần hoàn thực sự trở thành động lực cho sự phát triển nhanh và bền vững của Thủ đô.