Kỳ tích nơi đại ngàn

Người tiên phong

Trong căn nhà gỗ in đậm dấu thời gian nhưng khang trang và đầy đủ tiện nghi, ông Triệu Văn Lĩu - Bí thư Chi bộ, Trưởng bản Hạ Sơn không giấu được niềm vui khi đón những người khách từ dưới xuôi lên. “Bây giờ anh em đến chơi với mình và bà con dân bản thuận tiện rồi, không còn phải trèo đèo, lội suối như hồi xưa đâu. Ôi, ngày xưa sao mà vất vả khổ sở quá, nhắc đến vẫn thấy sợ đấy!”- ông Lĩu nhớ lại.

Tròn 30 năm về trước, bản Pù Quăn, cách trung tâm xã Pù Nhi 16km, nằm cheo leo trên đỉnh núi cao, quanh năm mây vờn, với 21 nóc nhà và hơn 100 nhân khẩu chủ yếu là đồng bào người dân tộc Dao. Không có đường, không có điện, để đi ra khỏi bản, chỉ có duy nhất một lối mòn gập ghềnh, khúc khuỷu men theo các triền núi. Cuộc sống gần như biệt lập, dân bản quanh quẩn với cuộc sống tự cung, tự cấp. Có khi phải mấy tháng người dân mới xuống núi một lần, chủ yếu để mua dầu hỏa và muối, hai thứ nhu yếu phẩm quan trọng. Cùng vì xa xôi, cách lế, nên mỗi khi ốm đau, bệnh tật, người dân thường tự chữa bằng các bài thuốc dân gian hoặc mời thầy về cúng bái. Gần như 100% dân bản ngày ấy đều không biết chữ Quốc ngữ…

Ngày ấy, Triệu Văn Lĩu còn trẻ, nhưng đã có một gia đình nhỏ phải chăm lo, với biết bao nhọc nhằn vây bủa. Ông đứng trước lựa chọn khó khăn: tiếp tục gắn bó với bản làng, tuy nghèo nhưng được ở cạnh người thân, xóm giềng, hay là dứt khoát rời đi, dù phải đối mặt với nhiều bắt trắc? Và cuối cùng, khát vọng tuổi trẻ đã chiến thắng. Ông quyết định “xuống núi”, tìm cho mình và cho cả bản làng một cơ hội đổi thay. Năm 1996, Triệu Văn Lĩu quyết định “cõng nhà” xuống núi. Căn nhà ở bản Pù Quăn được tháo dỡ, ông cùng anh em họ hàng phải cùng nhau mang vác, di chuyển từng phần của ngôi nhà xuống nơi ở mới. Hành trình gian khổ ấy kéo dài suốt một tháng trời. Cuối cùng, ngôi nhà nhỏ của ông và 5 hộ dân khác cũng được dựng lên trên đất mới ngay bên ta luy dương QL15C. Và cái tên bản Hạ Sơn sau này (nghĩa là “xuống núi”) cũng bắt nguồn từ đó.

Bản Hạ Sơn khi ấy còn hoang vu, chưa được khai phá, nhưng ở gần trung tâm xã, việc đi lại đều thuận tiện hơn. Theo gương ông Lĩu, lại được sự vận động của Ban định canh, định cư huyện Mường Lát (cũ) và Đồn Biên phòng Pù Nhi, nhiều hộ dân đã rời Pù Quăn, chuyển về Hạ Sơn sinh sống... Đến năm 2002, bản Hạ Sơn chính thức được thành lập với 17 hộ dân. Từ vài nếp nhà tranh ban đầu, từng hộ nối nhau “xuống núi”, tạo nên sự dịch chuyển lớn của cả cộng đồng.

Điểm tựa của dân bản

Không dừng lại ở việc đưa dân xuống núi, lập làng, phát triển kinh tế. Những mô hình kinh tế mới dần hình thành, tiêu biểu là mô hình trồng cam của gia đình anh Triệu Văn Cấu A - một trong những hộ theo ông Lĩu xuống núi từ những ngày đầu. Từ diện tích trồng xoan kém hiệu quả, anh Cấu A đã mạnh dạn chuyển sang trồng cam, đầu tư hệ thống dẫn nước từ suối về, áp dụng phân bón hữu cơ. Sau vài năm, vườn cam cho thu hoạch ổn định, mang lại thu nhập hàng trăm triệu đồng mỗi năm. Mô hình này đang được nhân rộng, mở ra hướng phát triển bền vững cho người dân trong bản. “Chúng tôi đang vận động bà con chuyển đổi thêm diện tích sang trồng cam. Nhưng để phát triển lâu dài, rất cần sự hỗ trợ xây dựng thương hiệu, quảng bá sản phẩm”- ông Lĩu hồ hởi nói.

Ba thập niên trôi qua, Hạ Sơn đã mang diện mạo mới. Từ chỗ ban đầu chỉ có 21 hộ dân, đến nay bản có hơn 50 hộ dân với gần 300 nhân khẩu sinh sống ổn định. Đường bê tông dẫn vào tận bản, điện sáng từng góc rừng. Buổi sáng, tiếng trẻ em gọi nhau đến lớp thay cho những ngày theo cha mẹ lên nương. Từ chỗ nghèo khó, đến nơi ở mới, bà con trong bản đã nỗ lực vươn lên, phát triển kinh tế, xây dựng đời sống mới, đưa Hạ Sơn trở thành bản đầu tiên của xã Pù Nhi đạt chuẩn nông thôn mới, đồng thời là bản người Dao đầu tiên của tỉnh Thanh Hóa đạt danh hiệu này. Đến đầu năm 2026, bản Hạ Sơn không còn hộ nghèo, hộ cận nghèo. Đây có thể xem là một kỳ tích giữa đại ngàn biên giới. 100% trẻ em trong độ tuổi của bản được đến trường. Cả bản đã có khoảng 40 người tốt nghiệp đại học.

Sau 30 năm rời nhà xuống núi, ông Triệu Văn Lĩu đã bước vào độ tuổi 60. Kể từ khi bản Hạ Sơn được thành lập, ông đã được chính quyền và dân bản tín nhiệm, bầu làm trưởng bản, rồi sau này kiêm luôn chức bí thư chi bộ. Ngần ấy thời gian, ông luôn là người tiên phong, sát cánh cùng bà con chăm lo sản xuất, giữ gìn bản sắc của dân tộc mình. Bản Hạ Sơn đã thoát nghèo, nhưng có một điều vẫn khiến ông Triệu Văn Lĩu trăn trở. Người Dao có văn hóa truyền thống đặc sắc, nhất là chữ viết. Thế nhưng, qua năm tháng, chữ viết của người Dao bị mai một dần. Nặng lòng trước sự mất mát của văn hóa dân tộc, ông Triệu Văn Lĩu đã miệt mài tìm tòi, học lại chữ viết của người Dao và truyền bá cho người dân các bản Dao tại huyện Mường Lát cũ. Đến nay, ông đã dạy 4 lớp, đào tạo cho 120 học viên biết đọc chữ Dao.

Trong câu chuyện của với chúng tôi, ông Lĩu vẫn ước mình có thật nhiều sức khỏe để dạy chữ, bốc thuốc và gìn giữ hồn cốt văn hóa dân tộc Dao. Hơn thế nữa, ông vẫn muốn cùng với người dân bản Hạ Sơn, tiếp tục đi trên con đường đổi mới của đất nước, quê hương...