Làng nghề trăm tuổi tất bật vụ Tết

Hối hả vào vụ

Lần theo tiếng thử trống vang vọng khắp chốn thôn quê này, chúng tôi tìm về cơ sở sản xuất trống lâu đời của ông Bùi Văn Tráng (SN 1960, thôn Bắc Thai, xã Đồng Tiến). Trong khuôn viên khoảng 100m2, hàng chục chiếc trống dang dở cùng vật liệu sắp lớp trên nền gạch. Một mình ông Tráng quần quật từ sáng đến tối đục, đẽo với những chiếc trống để kịp giao cho khách.

Để làm ra một chiếc trống bền, đẹp với tiếng trống vang xa thanh thoát, thợ làng nghề Bắc Thai có những bí quyết riêng mà nơi khác không có được. Công thức mà các thế hệ ở Bắc Thai truyền nhau để gìn giữ và phát huy nghề truyền thống thể hiện qua câu ca “Trống da bò, chang mít, nịt song”.

“Máy móc hiện đại đã dần thay thế nhiều công đoạn giúp việc làm trống được nhanh hơn. Thế nhưng, những phương pháp thủ công làm nên ‘hồn cốt’ của trống làng vẫn được nhiều thế hệ thợ trống giữ lại. Đó cũng là điều làm nên thương hiệu trống Bắc Thai” – ông Tráng bày tỏ.

Trung bình, người thợ phải mất 3 đến 4 ngày để hoàn thành một chiếc trống nếu nguyên liệu có sẵn, ngược lại có khi mất đến cả tháng trời, trải qua nhiều công đoạn. Trước tiên là chọn loại gỗ tốt để làm thân trống, gỗ thường được chọn là loại gỗ mít. Gỗ đem về phơi khô, đo cắt, uốn cong, xử lý mối mọt mới đem ra sử dụng làm thân trống. Để phơi khô gỗ, thợ làm trống dùng máy cắt mỏng từng thanh nhỏ với kích thước khác nhau. Thông thường nếu gặp thời tiết nắng to thì chỉ cần 3 - 5 ngày là gỗ có thể đem vào sử dụng.

Một công đoạn quan trọng quyết định thành hay bại của một cái trống là khâu chọn da trống. Kinh nghiệm của thợ làm trống Bắc Thai phải chọn da bò và không dùng da cổ, da bụng, da đùi vì da ở các bộ phận này dễ rách. Một miếng da đẹp được lấy từ con bò phải già, thịt nạc và ít mỡ.

Thợ Bắc Thai đến chọn da bò tại các lò mổ, da trước khi đưa về đã xử lý bớt lông và ngâm nước khử mùi rồi đem phơi nắng để tăng độ bền. Đặc biệt muốn trống có tiếng kêu thanh, vang thì trước khi bịt, da phải được bào, chà lông thật kỹ. Đây là phần việc rất khó, đòi hỏi người thợ phải có sự tỉ mỉ và cẩn thận. Bởi tùy theo từng loại trống, dăm trống mà lạng da mỏng hay dày.

Sau đó, người thợ cắt da theo kích thước đã định, đem ngâm nước 5 tiếng đồng hồ cho mềm để cạo lông. Kế đến là dùng dao bầu nhọn khoét từng lỗ nhỏ khoảng 2 ly đều xung quanh vòng tròn miếng da, các hàng lỗ cách nhau 5 cm. Dây da bò được xỏ qua lỗ để đưa qua giàn căng mặt trống.

Người thợ phải khéo tay, tỉ mẩn để kéo căng đều miếng da bò vừa dai vừa dày, bịt kín 2 đầu miệng trống, rồi đóng cố định vào thân trống bằng đinh chốt làm từ tre già. Đây là bước điều chỉnh âm thanh cao thấp nên chỉ có những người “rành” nghề mới có thể xử lý được bài bản, đạt chuẩn. Chính kỹ thuật khéo léo, tỉ mỉ đã tạo nên sự khác biệt cho từng chiếc trống của làng nghề.

Nghề làm trống Bắc Thai vốn chẳng phân biệt già trẻ, trai gái. Phụ nữ, trẻ em thì làm các công đoạn nhẹ nhàng như: Phơi da bò, đánh giấy nhám, còn đàn ông thì phụ trách các công đoạn quan trọng, khó hơn như: Xẻ gỗ, ghép chang, căng da bò…

“Về hình thức, trống Bắc Thai cũng giống như các loại trống nơi khác. Sau khi hoàn thiện, trống được sơn dầu bóng để tăng độ thẩm mỹ. Đối với những đơn đặt hàng, khách yêu cầu trang trí các hoa văn làm trống hội, chúng tôi đều đáp ứng nhu cầu” - ông Bùi Văn Tráng chia sẻ.

Nỗ lực “giữ lửa” nghề truyền thống

Theo người dân làm nghề trống Bắc Thai, giá thành trống của làng cũng khá đa dạng, tùy theo nhu cầu biến động thường xuyên của thị trường. Thông thường, giá của một chiếc trống to, đường kính 70 - 80cm có giá từ 15 - 20 triệu đồng; trống nhỏ nhất đường kính 30 - 32cm có giá khoảng 700 - 1 triệu đồng. Phổ biến nhất là trống có đường kính 45 - 60cm với giá thành từ 4 - 7 triệu đồng…

Để giữ được sự tồn tại của làng nghề, phát triển và nâng cao uy tín, mở rộng thị trường tiêu thụ sản phẩm, trong những năm qua, các hộ sản xuất trống ở thôn Bắc Thai đã đầu tư mua sắm máy móc nhằm nâng cao năng suất, chất lượng sản phẩm và đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của thị trường.

Từ uy tín, thương hiệu làm trống lâu đời tạo dựng hàng trăm năm nay, ngoài khách trong tỉnh, trống Bắc Thai còn có cả khách ngoại tỉnh đặt mua như tỉnh Quảng Trị, Nghệ An. Để tìm kiếm đầu ra, bắt nhịp cùng xu hướng thị trường, các hộ dân sản xuất trống Bắc Thai một mặt xây dựng cơ sở bán trống ở vùng trung tâm đô thị, mặt khác đẩy mạnh quảng bá trên mạng xã hội.

Bà Trần Thị Hà (SN 1976) chia sẻ, gia đình bà thuê ki ốt ở đường tránh thành phố Hà Tĩnh (cũ) để kinh doanh cho thuận lợi. Con trai của bà cũng phụ giúp vợ chồng những việc nhẹ, đồng thời quảng bá sản phẩm của gia đình trên Facebook, Tiktok… nên sản phẩm của gia đình làm ra được khách hàng gần xa tìm đến đặt mua đều đặn hơn trước đây.

Đây cũng là cách khai thác thị trường mới được ông Bùi Văn Nghiệm - Chủ nhiệm Hợp tác xã dịch vụ xây dựng và nghề trống Thạch Hội cùng các thành viên đẩy mạnh trong những năm gần đây.

Theo ông Nghiệm, năm 2018, UBND xã Thạch Hội (cũ) đã thành lập Hợp tác xã dịch vụ xây dựng và nghề trống Thạch Hội với mong muốn thuận lợi cho việc sản xuất, phát triển nghề trống để làng trống Bắc Thai vươn xa hơn. Mỗi năm các cơ sở tại hợp tác xã sản xuất khoảng 1.500 trống các loại. Trung bình, mỗi hộ gia đình sản xuất mới từ 40 - 50 chiếc/năm, sửa chữa trống cũ khoảng 30 - 40 chiếc/năm. Hợp tác xã hiện có 15 hộ thành viên, tạo việc làm thường xuyên cho 22 lao động. Từ nghề trống, giúp các hộ gia đình đạt lợi nhuận từ 100 - 120 triệu đồng/năm.

Tuy nhiên, Chủ nhiệm Hợp tác xã Bùi Văn Nghiệm bày tỏ, những năm gần đây, cũng như bao làng nghề truyền thống khác, nghề trống Bắc Thai đang đối mặt với nhiều khó khăn như nguồn nhân lực và thị trường. Thế hệ trẻ không mặn mà với nghề làm trống do nghề này vất vả, bụi bặm, đầu ra không ổn định, thu nhập không cao.

“Chúng tôi rất muốn gìn giữ và phát triển nghề truyền thống của làng. Trong thời gian tới, để thuận lợi cho việc sản xuất, phát triển nghề trống, tiến tới xây dựng một làng nghề truyền thống được các cơ quan chức năng công nhận, chúng tôi rất mong nhận được sự quan tâm và giúp đỡ của các cấp, ban, ngành để làng trống Bắc Thai vươn xa hơn, thị trường ổn định hơn” - ông Nghiệm kiến nghị.

Lãnh đạo UBND xã Đồng Tiến chia sẻ, làm trống là nghề đặc thù và có lịch sử hình thành lâu đời, mặt hàng này chỉ bán thời vụ nên hiện nay trên địa bàn xã chỉ còn lại 15 hộ dân theo nghề, giảm khá nhiều so với thời gian trước. Nhiều người dân làm trống trước đây đã chuyển đi nơi khác hoặc chuyển nghề. Làng nghề trống Bắc Thai có tiềm năng lớn trong việc phát triển ngành du lịch. Chính quyền địa phương cũng đã có định hướng phát triển làng nghề trống Bắc Thai trở thành sản phẩm có thương hiệu để đầu ra sản phẩm của bà con được ổn định hơn.