‘Linh hồn Tết’ của người Nam Bộ

Năm nào cũng vậy, khoảng giữa tháng Chạp, bà Nguyễn Thị Hương ở ấp Trà Hất, xã Vĩnh Lợi, tỉnh Cà Mau bắt đầu chuẩn bị nguyên liệu gói bánh tét ăn Tết. Nếp thơm dẻo phải chọn loại rặt, đậu xanh căng mẩy hột to tròn, lá chuối xanh mướt hái từ bụi chuối hột sau nhà.

Bánh tét của gia đình bà Hương gói rất cầu kỳ và đẹp mắt. Quy trình làm rất công phu và tỉ mỉ, từ khâu chọn nguyên liệu, xào nếp, làm nhân cho đến thao tác gói bánh với từng cọng dây lạt được buộc vào nhau một cách khéo léo để cho ra những đòn bánh tét “đạt chuẩn” là cả một nghệ thuật.

“Phải chọn nếp loại ngon, hạt nhỏ, ngâm từ đêm hôm trước, đến khuya thì xào nếp với nước cốt dừa cho béo. Đậu hấp chín, tán mịn, chuối chín, thịt mỡ, tất cả được nêm nếm một ít gia vị cho vừa ăn. Gói bánh phải chặt tay, luộc từ 5-7 tiếng” - bà Hương chia sẻ.

Theo bà Hương, hiện nay nhiều người chọn dây ni-lon để buộc bánh cho nhanh nhưng bà vẫn chọn sợi lát. Việc buộc bánh bằng sợi lát sẽ giúp gói chặt đòn bánh hơn, từng khoanh bánh khi cắt ra sẽ bắt mắt hơn. “Hồi nhỏ thấy bà ngoại với má tôi làm sao thì tôi làm y vậy. Ban đầu gói vụng về, đòn bánh tét không đẹp, không chặt nhưng làm riết thành quen, đòn bánh đẹp và chặt hơn. Khâu vất vả nhất của gói bánh tét là chọn đậu. Muốn có bánh ngon phải chọn đậu còn vỏ nhân sẽ ngon hơn đậu xanh thành phẩm đã sấy khô. Từ thời tôi còn con gái, phong tục này đã có rồi. Bây giờ tôi ráng giữ và dạy lại các con” - bà Hương bộc bạch.

Ngày Tết, trên bàn thờ gia tiên của người Nam Bộ luôn có đòn bánh tét. Gói bánh tét ăn Tết là hình ảnh biểu trưng ở vùng đất này, là nét văn hóa thảo thơm từ mỗi nếp nhà. Trước đây, bánh tét miền Tây Nam Bộ thường được gói đơn giản, nếp với nhân chuối hoặc nhân đậu mỡ. Hiện nay, để phù hợp với thị hiếu người tiêu dùng, khi cuộc sống ngày càng phát triển và sung túc hơn, món bánh tét được biến tấu nhiều màu sắc, hương vị phong phú hơn.

Bánh tét sau khi luộc chín sẽ được treo lên sào để ráo nước. Khi ăn cắt ra, khoanh bánh tròn đều với 4 màu nổi bật: bên ngoài nếp xanh, tím, cam, nhân thì vàng hoặc đỏ. Vị mặn, bùi của trứng muối, vị béo của thịt mỡ, vị thơm ngọt của đậu, nếp dẻo ngâm với lá cẩm, trái gấc, lá dứa, tất cả hoà quyện trong khoanh bánh tét.

Bánh tét thường ngày cũng dễ tìm mua ở những khu chợ truyền thống. Thế nhưng, phong tục gói bánh tét ngày Tết, ăn bánh tét ngày Tết lại mang một hương vị tròn đầy hơn. Bánh tét là bánh Tết, thưởng thức không chỉ bằng vị giác, mà bằng cảm nhận khi được quây quần bên nhau cùng gói bánh, cúng ông bà, biếu người thân, rồi cùng sum họp, đoàn tụ ăn bánh, hỏi thăm nhau về một năm đã qua và kỳ vọng, mong ước về một năm mới tốt đẹp, thành công.

 Có nhiều cách lý giải về nguồn gốc và tên gọi bánh tét. Trong đó, nhiều người cho rằng gọi là bánh tét vì phải tét (bóc) lớp vỏ lá ra để ăn. Hay khi xưa, người ta không dùng dao xắt khoanh bánh mà tét lớp vỏ rồi dùng chính dây lạt gói bánh để tét bánh thành từng khoanh… Dù thế nào thì gói bánh tét luôn là nét văn hóa đặc trưng của ngày tết Nam bộ. Thấy bánh tét là nghĩ đến Tết, nghĩ đến sự đầm ấm, sum vầy của mỗi nếp nhà.

Theo TS Trương Thu Trang - Phó Trưởng khoa phụ trách Khoa Khoa học xã hội, Trường Đại học Bạc Liêu, đối với người Nam Bộ, bánh tét từ lâu đã vượt ra khỏi vai trò của một món ăn ngày Tết, để trở thành một phần máu thịt của ký ức, của đời sống tinh thần. “Tôi nghĩ rằng bất kỳ ai lớn lên ở miền Nam cũng đều mang theo trong mình hình ảnh cả gia đình quây quần bên nồi bánh tét đêm giao thừa: tiếng củi cháy tí tách, mùi lá chuối phảng phất, ánh lửa hồng soi lên gương mặt từng người. Đó là những khoảnh khắc rất đỗi bình dị nhưng lại có sức lan tỏa ấm áp kỳ lạ - những khoảnh khắc mà mỗi lần nghĩ tới là cảm thấy ngay như Tết vừa ghé qua trước hiên nhà” - TS Trương Thu Trang chia sẻ.

Cũng theo bà Trang, ở góc độ văn hóa, bánh tét là biểu tượng rất đặc trưng của Tết Nam Bộ. Đòn bánh tròn đầy mang theo ước vọng sung túc, bình yên; còn quá trình gói bánh thì kết nối các thế hệ lại với nhau. Khi người lớn vừa gói vừa kể chuyện xưa, khi con cháu học cách chọn nếp, xếp lá, buộc dây… đó không chỉ là truyền lại kỹ thuật mà còn là trao gửi nếp sống, nếp nghĩ và tinh thần nghĩa tình vốn là bản sắc của người phương Nam. Chính điều ấy khiến bánh tét trở thành “linh hồn Tết” - một biểu tượng sống động của sự đoàn viên.

Có lẽ vì thế mà đối với những người xa quê, bánh tét luôn mang sức gợi rất mạnh. Chỉ cần nhìn thấy một đòn bánh tét giữa thành phố lạ, người ta lập tức nhớ về mái nhà nhỏ, nhớ tiếng gọi nhau đêm 30, nhớ hơi ấm của bếp lửa quê hương. Dù có đi bất cứ nơi đâu, hương vị bánh tét vẫn có khả năng kéo người ta trở về - trở về với ký ức, với quê nhà, và với tình thân luôn được nâng niu trong mỗi mùa Tết.