Luật Xuất bản trước bài toán AI

AI viết sách, ai chịu trách nhiệm?

Nếu trước đây, việc sửa Luật Xuất bản chủ yếu hướng đến giải quyết những bất cập của hoạt động xuất bản truyền thống thì nay, AI, xuất bản số, các nền tảng xuyên biên giới và nội dung đa phương tiện đã đặt ra hàng loạt yêu cầu mới đối với hành lang pháp lý.

Đó cũng là nội dung được nhiều chuyên gia tập trung phân tích tại Hội thảo góp ý dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Xuất bản do Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam (VUSTA) vừa tổ chức tại Hà Nội.

PGS.TS Phạm Ngọc Linh - Phó Chủ tịch VUSTA cho biết, sau 13 năm thực thi, Luật Xuất bản năm 2012 đã xuất hiện nhiều vấn đề cần được sửa đổi để phù hợp với sự phát triển của kinh tế - xã hội và khoa học - công nghệ.

Theo ông Linh, sự bùng nổ của công nghệ số và AI đang làm thay đổi phương thức sản xuất, lưu trữ, phát hành và tiếp cận xuất bản phẩm. Xuất bản số, xuất bản xuyên biên giới, ấn phẩm đa phương tiện và AI đặt ra những yêu cầu mới mà hành lang pháp lý hiện hành chưa bao quát đầy đủ.

Một trong những vấn đề được nhiều đại biểu quan tâm là bảo vệ quyền tác giả trong môi trường số. Ông Nguyễn Hữu Giới - Chủ tịch Hội Thư viện Việt Nam cho rằng, các hành vi in lậu, in nhái, làm giả, in nối bản trái phép và vi phạm bản quyền hiện chưa có mức xử phạt đủ sức răn đe. Vì vậy, cần nghiên cứu nâng mạnh chế tài, có thể lên tới hàng trăm triệu đồng, thậm chí hàng tỷ đồng đối với những hành vi vi phạm nghiêm trọng.

Ở góc độ nhà xuất bản, bà Bùi Thị Thu Hằng - Giám đốc, Tổng Biên tập Nhà xuất bản Tri thức nhận định, việc đưa xuất bản lên nền tảng số tạo cơ hội đưa tri thức đến người đọc nhanh và thuận tiện hơn. Tuy nhiên, theo bà, trên môi trường số, nguy cơ xuất hiện bản quyền giả, bản quyền không chính xác hoặc hành vi khai thác trái phép có thể gia tăng khi công nghệ ngày càng phát triển. Vì vậy, cùng với việc mở rộng không gian phát triển cho xuất bản số, pháp luật cần đi trước một bước trong phòng ngừa và xử lý các hành vi vi phạm bản quyền trên môi trường mạng.

Làm rõ nguyên tắc sử dụng AI trong xuất bản

Trước đó, tại Kỳ họp không thường lệ thứ Nhất, Quốc hội khóa XVI, nhiều đại biểu Quốc hội cũng dành thời gian góp ý về các quy định liên quan đến AI trong dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Xuất bản.

Đại biểu Phạm Thị Thu Thủy (Đoàn ĐBQH tỉnh Thái Nguyên) cho rằng dự thảo mới chủ yếu dừng ở số hóa quy trình xuất bản, chưa hình thành tư duy quản trị dữ liệu. Với AI, cần xác định rõ nguyên tắc sử dụng và trách nhiệm pháp lý, trong đó AI chỉ là công cụ hỗ trợ, không thay thế trách nhiệm của tác giả, biên tập viên hay nhà xuất bản. Việc ứng dụng AI cũng cần bảo đảm tính minh bạch, khả năng truy vết, an toàn dữ liệu và bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ.

Đại biểu Nguyễn Hải Dũng (Đoàn ĐBQH tỉnh Ninh Bình) đề nghị làm rõ địa vị pháp lý của bản thảo do AI tạo ra, cũng như nguy cơ xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ khi AI sử dụng ý tưởng, nội dung từ các tác phẩm đã có.

Trong khi đó, đại biểu Bùi Văn Mạnh (Đoàn ĐBQH tỉnh Ninh Bình) cho rằng không nên cấm cứng việc sử dụng AI trong xuất bản vì có thể nhanh chóng lạc hậu. Thay vào đó, cần minh bạch về mức độ sử dụng AI, bảo đảm nhà xuất bản có người chịu trách nhiệm thẩm định cuối cùng, đồng thời kiểm soát nguồn dữ liệu, nguồn trích dẫn và tính chính xác của nội dung.

Những góp ý từ các chuyên gia và đại biểu Quốc hội cho thấy điểm gặp nhau là cần tạo điều kiện để AI được ứng dụng trong hoạt động xuất bản, song phải xác lập rõ nguyên tắc về trách nhiệm pháp lý, tính minh bạch và bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ. Trong bối cảnh AI đang làm thay đổi cách tạo lập và lan tỏa tri thức, việc hoàn thiện Luật Xuất bản được kỳ vọng sẽ tạo hành lang pháp lý phù hợp để công nghệ phát huy giá trị, đồng thời bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của tác giả, nhà xuất bản và bạn đọc.