Mất bản sắc sáng tạo do AI

AI làm mờ ranh giới sáng tạo

Một nghiên cứu mới đây của các nhà khoa học Mỹ cho thấy nhiều nghệ sĩ có cái nhìn tiêu cực với AI tạo sinh vì lo ngại tác phẩm của họ bị dùng làm dữ liệu huấn luyện mà không được xin phép hay ghi nhận xứng đáng. Theo họ, AI đang khiến sáng tạo dần mất đi tính cá nhân và cảm xúc, biến nghệ thuật thành một quy trình sản xuất nội dung hàng loạt phục vụ dữ liệu và lợi nhuận.

Theo nghiên cứu đăng trên tạp chí khoa học Computers in Human Behavior, AI khiến con người ngày càng khó phân biệt đâu là năng lực thật của mình và đâu là kết quả do máy móc hỗ trợ. Khi AI có thể viết quá trôi chảy, quá logic và quá hoàn chỉnh, xã hội bắt đầu nhầm lẫn giữa sự mượt mà với sự sáng tạo.

Các nhà nghiên cứu nhấn mạnh rằng trong thời đại AI, sáng tạo không còn được định nghĩa bởi sự trôi chảy, mà bởi sự khác biệt. Nếu trước đây viết hay hay tạo ra hình ảnh đẹp là dấu hiệu của tài năng, thì hiện nay những điều đó ngày càng dễ được AI tái tạo. Thứ trở nên quý giá hơn bao giờ hết là góc nhìn cá nhân, những sai lệch độc đáo và dấu ấn không thể sao chép của con người.

Một khái niệm đang được nhắc đến nhiều hiện nay là tình trạng sáng tạo bị đồng nhất bởi thuật toán. Hàng tỷ người cùng sử dụng một hệ thống AI với chung nguồn dữ liệu và cách vận hành giống nhau, các sản phẩm sáng tạo sẽ dần trở nên giống nhau hơn. Từ văn phong, cách kể chuyện đến hình ảnh và thẩm mỹ đều dễ bị lặp lại theo những mẫu nội dung phổ biến mà AI ưu tiên tạo ra.

Nghịch lý nằm ở chỗ AI giúp nhiều người dễ tạo ra nội dung hơn nhưng đồng thời lại làm giảm sự đa dạng trong sáng tạo. AI có thể giúp bất kỳ ai cũng viết được, thiết kế được hay làm nhạc được, nhưng càng nhiều người dùng cùng công cụ, sản phẩm lại càng khó khác biệt.

Tâm lý bất an này đang lan rộng mạnh mẽ ở giới trẻ. Theo khảo sát của Quỹ Walton Family Foundation phối hợp cùng GSV Ventures và Gallup thực hiện trên 1.572 người trẻ từ 14 đến 29 tuổi tại Mỹ, mức độ hào hứng với AI đã giảm 14%, trong khi cảm giác lo âu và tức giận với AI tăng rõ rệt. Điều khiến nhiều người hoang mang hơn là cảm giác những kỹ năng họ mất nhiều năm học tập và rèn luyện từ viết lách, minh họa đến âm nhạc, giờ có thể bị AI tái tạo chỉ trong vài giây.

Sự xuất hiện của AI cũng đang tạo ra sự hoài nghi trong nghệ thuật. Tạp chí công nghệ Wired cho biết nhiều tác giả đoạt giải tại Giải thưởng Văn học Khối Thịnh vượng chung gần đây bị nghi sử dụng AI chỉ vì văn phong quá hoàn hảo.

Trong ngành điện ảnh, cuộc tranh luận này cũng đang trở nên gay gắt. Nhiều chuyên gia cho rằng Liên hoan phim Cannes 2026 có thể sẽ được nhớ đến như thời điểm ngành điện ảnh thế giới lần đầu đối mặt nghiêm túc với tác động của AI. Đạo diễn Steven Soderbergh đặt câu hỏi: “Làm sao biết ranh giới nằm ở đâu nếu chưa có ai vượt qua nó?”. Trong khi đó, đạo diễn James Gray cho rằng AI sẽ không bao giờ chạm tới “điều sâu sắc và vô hạn nhất thuộc về con người, đó là tâm hồn và cảm xúc của họ”.

Giữ gìn bản sắc sáng tạo

Một trong những hướng đi phổ biến hiện nay là tăng tính minh bạch trong việc sử dụng AI. Nhiều cuộc thi văn học, nghệ thuật và điện ảnh quốc tế đã bắt đầu yêu cầu thí sinh khai báo mức độ sử dụng AI trong quá trình sáng tác. Viện Hàn lâm Khoa học và Nghệ thuật Điện ảnh Mỹ, đơn vị tổ chức giải Oscar, gần đây đã ban hành quy định mới nhấn mạnh rằng các vai diễn có sử dụng AI chỉ được xem xét tranh giải khi phần diễn xuất vẫn do con người thực hiện và có sự đồng ý của nghệ sĩ liên quan.

Trong lĩnh vực giáo dục, nhiều trường đại học tại Mỹ và châu Âu cũng đang thay đổi cách đánh giá năng lực sáng tạo. Thay vì chỉ chấm điểm sản phẩm cuối cùng như bài luận hay thiết kế, nhiều nơi bắt đầu yêu cầu sinh viên nộp kèm quá trình làm việc, bản phác thảo, nhật ký sáng tạo hoặc trình bày trực tiếp ý tưởng. Mục tiêu là đánh giá khả năng tư duy độc lập và trải nghiệm cá nhân, những yếu tố được xem là khó bị AI thay thế hoàn toàn.

Nhiều nghệ sĩ hiện cố tình giữ lại những nét tự nhiên và mang dấu ấn cá nhân trong tác phẩm như nét vẽ tay, cách kể chuyện riêng hay cả những lỗi nhỏ trong diễn đạt. Trong bối cảnh nội dung do AI tạo ra ngày càng trơn tru và giống nhau, chính những điều không hoàn hảo ấy lại trở thành dấu hiệu rõ nhất của sự sáng tạo mang tính con người.

Bên cạnh đó, ngày càng nhiều người trẻ tìm đến máy ảnh film, sách giấy, đĩa vinyl, viết tay hay đồ thủ công như một cách tìm lại cảm giác chân thực trong thời đại nội dung AI tràn ngập. Nhiều nghệ sĩ minh họa cũng chuyển sang tổ chức triển lãm tranh vẽ tay trực tiếp hoặc giới hạn việc đăng tác phẩm lên mạng để tránh bị AI thu thập dữ liệu.

Không ít công ty công nghệ cũng bắt đầu phát triển các công cụ giúp nhận diện và gắn nhãn nội dung AI. Adobe, Microsoft hay OpenAI đang tham gia sáng kiến Content Authenticity Initiative (chương trình xác minh nguồn gốc nội dung số nhằm giúp người dùng biết hình ảnh hoặc video có sử dụng AI hay không). Minh bạch về nguồn gốc nội dung sẽ là bước quan trọng để duy trì niềm tin trong lĩnh vực sáng tạo.

AI đang mở ra một kỷ nguyên sáng tạo chưa từng có nhưng cũng đặt con người trước nguy cơ đánh mất tiếng nói và dấu ấn riêng của mình. Điều khiến con người khác biệt nằm ở cảm xúc thật, trải nghiệm thật và những giá trị không thể được tạo ra từ dữ liệu hay thuật toán.