Mở đường bằng thể chế: Đưa đất nước bước vào giai đoạn phát triển mới

Lập pháp kiến tạo: “mở đường”, “sửa đường” cho phát triển

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm yêu cầu, phải đổi mới căn bản tư duy xây dựng pháp luật theo hướng kiến tạo phát triển. Pháp luật không chỉ để quản lý cái đã có, mà còn phải mở đường cho cái mới; không chỉ điều chỉnh thực tiễn hiện hữu, mà còn phải kiến tạo tương lai; Luật không chỉ “mở đường” mà còn phải “sửa đường”.

Muốn “kiến tạo”, “mở đường”, hay “sửa đường”- như Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm yêu cầu đòi hỏi Quốc hội khoá XVI phải đi đầu trong đột phá thể chế. Luật pháp không thể chỉ để kiểm soát, quản lý, mà phải tạo lập được môi trường thuận lợi để khơi thông, giải phóng các nguồn lực, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia. Sự đổi mới trong “mở đường bằng thể chế” trước tiên nằm ở việc tổ chức kỳ họp. Ngay sau Kỳ họp thứ Nhất, trước đòi hỏi của thực tiễn cuộc sống, nhất là những tinh thần của Hội nghị Trung ương 3, khoá XIV, Quốc hội đã tổ chức Kỳ họp không thường lệ thứ Nhất để xem xét, cho ý kiến, quyết định nhiều nội dung quan trọng, cấp bách, đáp ứng yêu cầu thực tiễn, vì sự phát triển nhanh, bền vững của đất nước, thay vì “xuân-thu nhị kỳ” (1 năm họp 2 lần vào tháng 5 và tháng 10 hàng năm).

Phát biểu khai mạc Kỳ họp không thường lệ thứ Nhất, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn khẳng định một thông điệp: “Kỳ họp thể hiện quyết tâm chính trị, tinh thần chủ động, hành động quyết liệt, thực chất của Quốc hội, Chính phủ, các cơ quan trong việc thể chế và thực thi ngay các chủ trương của Đảng, đáp ứng yêu cầu, nguyện vọng của người dân, doanh nghiệp, không chậm trễ, không để lỡ thời cơ phát triển của đất nước”. Điều đó đã thể hiện tinh thần công tác lập pháp phải chuyển mạnh từ trạng thái “bị động chạy theo thực tiễn” sang “chủ động dẫn dắt lập pháp”, kiến tạo khuôn khổ thể chế cho phát triển. Bởi muốn tạo ra những động lực tăng trưởng mới, thể chế bắt buộc phải đi trước một bước.

Theo dõi hoạt động của Quốc hội từ đầu nhiệm kỳ Quốc hội khoá XVI đến nay, ông Trần Ngọc Vinh, Hội Luật gia Hải Phòng cho rằng, những quyết sách mới của Quốc hội đang cho thấy một yêu cầu mạnh mẽ đó là thể chế phải đi trước, mở đường, khơi thông nguồn lực và tạo không gian cho những động lực phát triển mới. “Sống, làm việc theo Hiến pháp, và pháp luật. Pháp luật phải bám sát cuộc sống, tình hình xã hội. Nếu chậm trễ sẽ không thúc đẩy được sự phát triển của xã hội. Chậm có hai yếu tố. Thứ nhất xã hội đang phát triển, nếu luật “chạy” sau thực tiễn sẽ không quản lý được xã hội, theo kịp cuộc sống. Thứ hai, các luật đã cũ, nếu chậm sửa đổi kịp thời sẽ trở thành rào cản, trì trệ cản trở sự phát triển”, ông Vinh nói và cho rằng, công tác xây dựng thể chế trong thời gian qua của Quốc hội đã cho thấy sự “chuyển động” mạnh mẽ.

Bà Trịnh Thị Tú Anh, Đại biểu Quốc hội Đoàn Lâm Đồng cho rằng, sự “chuyển động” lần này không chỉ nằm ở việc Quốc hội ban hành nhiều luật hơn hay xử lý nhanh hơn, mà quan trọng hơn là đang có sự thay đổi về tư duy lập pháp: từ pháp luật chủ yếu để quản lý sang pháp luật để kiến tạo và mở đường cho phát triển. Đây là điểm rất đáng chú ý của Quốc hội khóa XVI.

“Ngay từ Kỳ họp thứ Nhất, yêu cầu xây dựng hệ thống pháp luật hiện đại, thống nhất, ổn định, khả thi và kiến tạo phát triển đã được đặt rất rõ. Đến Kỳ họp không thường lệ thứ Nhất, yêu cầu này tiếp tục được cụ thể hóa bằng việc xử lý những vấn đề cấp bách từ thực tiễn, cải thiện môi trường đầu tư, kinh doanh, giảm chi phí tuân thủ, thúc đẩy khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, khơi thông nguồn lực và hình thành các động lực tăng trưởng mới” - bà Tú Anh nói.

Nhiệm vụ lớn nhất của Quốc hội khóa XVI không chỉ là hoàn thiện hệ thống pháp luật, mà còn phải chuyển hóa thể chế thành lợi thế cạnh tranh quốc gia, đưa pháp luật thành động lực phát triển thay vì chỉ là công cụ quản lý. Vì thế tại Kỳ họp không thường lệ thứ Nhất, Quốc hội đưa vào chương trình và cho ý kiến về Nghị quyết của Quốc hội về cơ chế đặc thù để xử lý một số khó khăn, vướng mắc đối với các dự án điện gió, điện mặt trời; hay Nghị quyết của Quốc hội quy định cơ chế, chính sách đặc thù để tháo gỡ khó khăn, vướng mắc trong việc thực hiện các dự án, công trình phục vụ Hội nghị cấp cao APEC 2027 tại Đặc khu Phú Quốc, tỉnh An Giang để “sửa đường” cho sự phát triển.

“Đường băng” cho phát triển

Việc “sửa đường” còn thể hiện ở việc Quốc hội xem xét việc tích hợp 4 chương trình mục tiêu quốc gia thành 1 chương trình mục tiêu quốc gia. Đánh giá về vấn đề này, ông Nguyễn Hữu Toàn, Phó Chủ nhiệm Uỷ ban Kinh tế và Tài chính cho rằng, việc đưa vào chương trình của Kỳ họp không thường lệ thứ Nhất để xem xét, phê duyệt một chương trình mục tiêu quốc gia về phát triển văn hóa xã hội nông thôn, dân tộc và miền núi, trên cơ sở tích hợp 4 chương trình mục tiêu đang thực hiện là một bước đi đột phá thể hiện tư duy mới trong xây dựng pháp luật, không chỉ “mở đường” mà còn dám “sửa đường” để khắc phục những phân tán, dàn trải, giảm tối đa chi phí, nâng cao hiệu quả theo đúng đường lối của Đảng.

Theo chia sẻ của PGS.TS Bùi Văn Dũng, Đại biểu Quốc hội Đoàn Thanh Hoá, việc hợp nhất 4 chương trình mục tiêu quốc gia về văn hóa; giáo dục và đào tạo; nông thôn mới, giảm nghèo và vùng đồng bào dân tộc thiểu số, miền núi; chăm sóc sức khỏe, dân số và phát triển không đơn thuần là hợp nhất 4 chương trình mà cần được nhìn nhận là một bước đổi mới trong tư duy phát triển và quản trị các chương trình mục tiêu quốc gia.

Đánh giá về sự “chuyển động” của việc: thể chế phải đi trước, mở đường, khơi thông nguồn lực và tạo không gian cho những động lực phát triển mới, theo bà Trịnh Thị Tú Anh sự “chuyển động” của Quốc hội được thể hiện ở “3 tầng”. Thứ nhất, chuyển từ tư duy “quản được mới cho làm” sang “tạo hành lang để cái mới được làm và được kiểm soát bằng kết quả”. Với những lĩnh vực mới như công nghệ số, trí tuệ nhân tạo, các mô hình kinh doanh mới hay những phương thức huy động nguồn lực mới, nếu pháp luật luôn đi sau thực tiễn thì chính pháp luật có thể trở thành điểm nghẽn. Thứ hai, chuyển từ việc Nhà nước trực tiếp làm nhiều sang Nhà nước kiến tạo môi trường để các nguồn lực xã hội được giải phóng và vận hành hiệu quả hơn. Một quy định pháp luật tốt không chỉ giải quyết một thủ tục hay tháo một “nút thắt”, mà có thể mở ra cả một không gian phát triển mới. Thứ ba, quan trọng nhất đó là chuyển từ tư duy “ban hành được luật” sang “luật phải tạo ra kết quả phát triển”. Quốc hội đã đặt rất rõ yêu cầu lấy chất lượng, hiệu quả thực thi của pháp luật làm thước đo hoạt động lập pháp. Đây chính là điểm nối giữa cải cách thể chế và mục tiêu tăng trưởng cao.

Theo bà Trần Thị Vân, Phó trưởng Đoàn Đại biểu Quốc hội chuyên trách tỉnh Bắc Ninh, sự “chuyển động” trước hết là sự chuyển động về tư duy xây dựng và thực thi pháp luật: từ tư duy quản lý, kiểm soát là chính sang tư duy kiến tạo phát triển, phục vụ người dân và doanh nghiệp, coi thể chế là một nguồn lực và là động lực trực tiếp của tăng trưởng. Mục tiêu không chỉ là xây dựng hệ thống pháp luật đầy đủ, đồng bộ, mà phải “mở đường cho kiến tạo phát triển”, tháo gỡ điểm nghẽn, huy động và phát huy các nguồn lực xã hội.

“Đặc biệt, tại Kỳ họp không thường lệ thứ Nhất, yêu cầu được đặt ra rất rõ: chất lượng của một đạo luật không chỉ được đo bằng việc luật có được thông qua đúng tiến độ hay không, mà quan trọng hơn là sau khi ban hành, luật có tháo gỡ được những điểm nghẽn từ thực tiễn, khơi thông nguồn lực và tạo ra động lực phát triển mới hay không? Trong một giai đoạn phát triển mới, nếu tư duy quản lý và hệ thống pháp luật đi sau thực tiễn thì chính pháp luật có thể trở thành điểm nghẽn. Ngược lại, nếu pháp luật dự báo được xu thế phát triển, tạo hành lang pháp lý cho những mô hình mới, công nghệ mới, phương thức kinh doanh mới thì pháp luật sẽ trở thành “đường băng” cho phát triển”-bà Vân nói.

Bên cạnh đó, bà Vân cho hay, Quốc hội đang chuyển mạnh từ tháo gỡ từng vướng mắc sang xử lý những vấn đề mang tính hệ thống. Đó là giải quyết sự chồng chéo giữa các luật; phân cấp, phân quyền mạnh hơn; đơn giản hóa thủ tục; tăng tính minh bạch và khả năng dự báo của chính sách; đồng thời tạo không gian để địa phương, doanh nghiệp và người dân chủ động sáng tạo. Đây là điều đặc biệt quan trọng trong bối cảnh Việt Nam đặt ra yêu cầu tăng trưởng cao và phải huy động tối đa các nguồn lực cho phát triển. Điểm quan trọng nhất là phải chuyển từ “luật hay trên giấy” sang “luật đi vào cuộc sống”. Một chính sách dù rất tiến bộ nhưng nếu thủ tục thực hiện phức tạp, trách nhiệm không rõ, cán bộ sợ sai, doanh nghiệp không tiếp cận được nguồn lực thì hiệu quả vẫn chưa đạt được mục tiêu.

Pháp luật phải “đi trước một bước” đang đòi hỏi trong mỗi dự án luật cần phải giải quyết được điểm nghẽn đang ách tắc, mở ra dư địa phát triển, cắt giảm thủ tục hành chính, tạo điều kiện cho doanh nghiệp và người dân. Có như vậy đột phá chiến lược đầu tiên-thể chế mới là đầu tàu kéo hai đột phá còn lại (hạ tầng, nguồn nhân lực) đi lên. Bởi thể chế là “điểm nghẽn của điểm nghẽn”, nhưng khi được tháo gỡ sẽ trở thành “đòn bẩy” thúc đẩy hạ tầng và nguồn nhân lực phát triển. Từ đó, dấu ấn lớn nhất của Quốc hội khóa XVI không nằm ở số lượng đạo luật được ban hành, mà sẽ nằm ở những không gian phát triển mới được mở ra cho đất nước, những nguồn lực được khơi thông và những cơ hội được tạo dựng cho các thế hệ tương lai.