“Mở khóa” cơ chế tài chính cho siêu đô thị

Điều làm nên khác biệt của một đô thị toàn cầu không chỉ là tốc độ tăng trưởng còn là năng lực tổ chức, điều phối và dẫn dắt các dòng chảy kinh tế ở tầm khu vực và quốc tế. Ở điểm này, TPHCM đang bộc lộ một “điểm nghẽn” đó là thể chế, khi cơ chế tài chính vẫn mang nặng tính địa phương, quyền tự chủ hạn chế... Tất cả những yếu tố trên khiến chính sách đặc thù khó phát huy hiệu quả. Chính vì vậy, đề xuất xây dựng Luật Đô thị đặc biệt không đơn thuần là một sáng kiến chính sách mà là một bước chuyển về tư duy phát triển: từ quản lý sang kiến tạo, từ phân bổ sang điều phối, từ tăng trưởng sang cạnh tranh toàn cầu. Xung quanh vấn đề này, phóng viên đã có cuộc trao đổi với TS Huỳnh Thanh Điền -  Giảng viên Trường Đại học Nguyễn Tất Thành (TPHCM).

PV: TPHCM được xem là đầu tàu kinh tế của cả nước, có mức độ hội nhập cao, nhưng vẫn chưa thể vươn lên thành một đô thị toàn cầu. Theo ông, cái “kẹt” lớn nhất của TPHCM nằm ở đâu?

TS Huỳnh Thanh Điền: Trong cấu trúc kinh tế thế giới hiện đại, đô thị toàn cầu phải là nơi hội tụ và điều phối các dòng chảy chiến lược của nền kinh tế toàn cầu. Yêu cầu đặt ra là phải vừa tạo ra giá trị, vừa tổ chức, phân bổ và dẫn dắt các nguồn lực phát triển ở quy mô khu vực và quốc tế. Trước hết, cần hội tụ các điều kiện nền tảng về nguồn lực và cấu trúc phát triển, như hệ thống hạ tầng vật lý và hạ tầng số hiện đại bảo đảm khả năng kết nối hiệu quả; một thị trường vốn phát triển, liên thông cao với các dòng vốn quốc tế; tích hợp sâu vào mạng lưới thương mại và chuỗi giá trị toàn cầu. Tuy nhiên, các yếu tố này mới chỉ là điều kiện cần. Điều kiện mang tính quyết định lại nằm ở thể chế, đặc biệt là thể chế tài chính và quản trị đô thị. Đô thị toàn cầu trước hết là một thiết chế tài chính - thể chế vượt trội, nơi năng lực quản trị và điều phối nguồn lực đóng vai trò quyết định, chứ không chỉ đơn thuần là một không gian kinh tế có quy mô lớn.

TPHCM được xác định là cực tăng trưởng quốc gia và đã được trao một số cơ chế, chính sách đặc thù, nhưng cơ chế tài chính vẫn chưa thoát khỏi khuôn khổ vận hành của một địa phương thông thường. Cách thức quản lý ngân sách chưa phản ánh đầy đủ vai trò và chức năng của một trung tâm kinh tế có tính chất dẫn dắt và kết nối toàn vùng. Đây chính là điểm nghẽn cần được tháo gỡ thông qua Luật Đô thị đặc biệt.

Cụ thể hơn, đâu là những điểm nghẽn mang tính cấu trúc đang kìm hãm khả năng bứt phá của TPHCM?

Có thể nhận diện 4 điểm nghẽn mang tính cấu trúc đang cản trở thành phố phát triển đột phá. Đó là điểm nghẽn về thể chế tài khóa, tích hợp pháp luật, khai thác nguồn lực đô thị và tổ chức thực thi khi bộ máy quản lý chưa đáp ứng yêu cầu mới. Các điểm nghẽn này có mối liên hệ chặt chẽ, tạo thành rào cản mang tính hệ thống. Nếu Luật Đô thị đặc biệt giải quyết được đồng bộ các điểm nghẽn, TPHCM sẽ có điều kiện thiết lập một nền tảng phát triển hoàn toàn mới. Khi đó, thành phố không chỉ là nơi tạo ra tăng trưởng, mà còn có thể trở thành một thiết chế có khả năng điều phối các dòng vốn, công nghệ và đổi mới sáng tạo, giữ vai trò là trung tâm phát triển mang tầm khu vực và vươn lên vị thế toàn cầu.

Thời gian qua, Trung ương đã ban hành cho thành phố nhiều cơ chế đặc thù nhưng hiệu quả triển khai chưa cao. Theo ông, đâu là nguyên nhân cốt lõi của tình trạng này?

Bên cạnh những giới hạn về khung pháp lý, thực tiễn triển khai các cơ chế, chính sách đặc thù tại thành phố vẫn tồn tại các rào cản mang tính hệ thống, đặc biệt là sự xung đột và chồng lấn giữa các quy định pháp luật. Cụ thể, nhiều cơ chế đặc thù được ban hành với mục tiêu tạo đột phá về huy động và phân bổ nguồn lực nhưng khi đi vào thực thi lại dễ bị “vô hiệu hóa” do va chạm với các luật chuyên ngành như Luật Đầu tư công, Luật Đất đai, Luật Ngân sách nhà nước... Các quy định mang tính nguyên tắc chung của hệ thống pháp luật hiện hành, trong nhiều trường hợp đã làm hạn chế hiệu lực của các chính sách đặc thù, khiến cho quá trình triển khai không đạt được mục tiêu kỳ vọng. Nguyên nhân cốt lõi của tình trạng này là việc thiếu một nguyên tắc pháp lý rõ ràng về thứ tự ưu tiên áp dụng pháp luật đối với đô thị đặc biệt. Khi không có cơ chế xác lập tính ưu tiên của luật riêng, các quy định đặc thù khó có thể phát huy hiệu quả trong thực tiễn, dẫn đến tình trạng “có cơ chế nhưng không vận hành được”. Đây là một rào cản đòi hỏi Luật Đô thị đặc biệt phải thiết lập nguyên tắc ưu tiên áp dụng và cơ chế điều phối pháp luật đủ mạnh.

Cơ chế tài chính đột phá trong Luật Đô thị đặc biệt sẽ đóng vai trò như thế nào trong việc tái cấu trúc mô hình phát triển của TPHCM?

Việc thiết lập cơ chế tài chính đột phá trong Luật Đô thị đặc biệt được kỳ vọng tạo ra những chuyển dịch mang tính hệ thống cho thành phố trên nhiều phương diện. Trước hết, về kinh tế, cơ chế này giúp mở rộng khả năng huy động nguồn lực cho đầu tư phát triển, đặc biệt trong các lĩnh vực hạ tầng, logistics, công nghệ và đô thị thông minh. Về thể chế, đây là bước tiến quan trọng trong cải cách quản trị đô thị, góp phần tăng cường tự chủ tài khóa, giảm sự chồng chéo và phân mảnh trong hệ thống pháp lý, từ đó nâng cao năng lực điều hành. Đồng thời, cơ chế tài chính linh hoạt và minh bạch cũng sẽ cải thiện môi trường đầu tư, tăng tính dự báo và giảm rủi ro chính sách, qua đó thúc đẩy sự tham gia mạnh mẽ hơn của khu vực tư nhân, nhất là thông qua các mô hình hợp tác công - tư. Ở góc độ quốc tế và dài hạn, việc tiệm cận các thông lệ tài chính hiện đại sẽ giúp thành phố tăng sức hấp dẫn, thu hút dòng vốn và nhân lực chất lượng cao, từng bước định vị trong mạng lưới đô thị toàn cầu.

Trân trọng cảm ơn ông!