Mối nguy từ những bữa ăn thiếu lành mạnh

Khi thức ăn nhanh trở thành thói quen

Theo Tổ chức Y tế thế giới (WHO) tại Việt Nam, chế độ ăn nhiều thực phẩm siêu chế biến và thức ăn nhanh - vốn thường chứa nhiều chất béo, muối và đường - cùng với đồ uống có đường là những yếu tố góp phần vào gánh nặng bệnh tật hiện nay.

Việt Nam hiện đang phải đối mặt với gánh nặng bệnh tật ngày càng gia tăng từ các bệnh không lây nhiễm như tim mạch, tăng huyết áp, đái tháo đường, ung thư và các bệnh hô hấp mạn tính. Trong đó, một trong những căn nguyên cốt lõi dẫn đến tình trạng này bắt nguồn từ chế độ ăn uống không lành mạnh, xu hướng gia tăng sử dụng thực phẩm siêu chế biến, thức ăn nhanh và tiêu thụ quá nhiều muối và đồ uống có đường.

Tại Việt Nam, bệnh không lây nhiễm hiện chiếm khoảng 80% tổng số ca tử vong và 73,7% tổng gánh nặng bệnh tật. Trong đó, bệnh tim mạch là một trong những nguyên nhân tử vong hàng đầu, gây khoảng 200.000 ca tử vong mỗi năm, tương đương khoảng 33% tổng số ca tử vong.

Bên cạnh đó, mỗi năm Việt Nam ghi nhận khoảng 200.000 ca đột quỵ, với tỷ lệ người trẻ và trung niên chiếm khoảng 30%. Mô hình bệnh tật cũng cho thấy xu hướng gia tăng các bệnh mạn tính, tình trạng đồng mắc và trẻ hóa một số bệnh không lây nhiễm.

Những con số này cho thấy bệnh không lây nhiễm không còn chỉ là vấn đề của tuổi già. Các yếu tố nguy cơ đang xuất hiện ngày càng sớm, trong đó có những yếu tố liên quan trực tiếp đến chế độ ăn uống và lối sống.

Theo Phó Viện trưởng Viện Dinh dưỡng quốc gia PGS.TS Trương Tuyết Mai, sự gia tăng bệnh không lây nhiễm không thể tách rời những thay đổi trong môi trường và thói quen ăn uống. Kết quả điều tra dinh dưỡng năm 2020 ở người trưởng thành Việt Nam cho thấy lượng thịt tiêu thụ bình quân đầu người tăng từ 84g/người/ngày năm 2010 lên 136,4g/người/ngày năm 2020; tại khu vực thành phố đạt 155,3g/ngày. Trong khi đó, lượng rau và quả chín dù đã tăng nhưng mới đạt khoảng 66 - 77% nhu cầu khuyến nghị.

Đáng lo ngại, sự phát triển của thức ăn nhanh, cửa hàng tiện lợi và dịch vụ giao đồ ăn khiến việc tiếp cận các sản phẩm giàu năng lượng, nhiều đường, muối và chất béo trở nên dễ dàng hơn. Nếu được sử dụng thường xuyên, những thực phẩm này không chỉ làm tăng tổng năng lượng đưa vào cơ thể mà còn có thể làm giảm tỷ trọng các thực phẩm có lợi như rau, quả, ngũ cốc nguyên hạt và thực phẩm ít chế biến trong khẩu phần.

Bên cạnh thức ăn nhanh, việc tiêu thụ đồ uống có đường cũng là vấn đề đáng lưu tâm. Theo thông tin từ Bộ Y tế, thực trạng tiêu thụ đồ uống có đường ở trẻ em và thanh thiếu niên cũng ở mức đáng báo động. Trong giai đoạn 10 năm gần đây, cùng với mức độ tiêu thụ đồ uống có đường tăng gấp đôi tại Việt Nam, tỷ lệ thừa cân béo phì ở trẻ học đường từ 5 - 19 tuổi đã tăng gấp đôi, ở người trưởng thành tỷ lệ thừa cân béo phì cũng đã tăng 30% trong 6 năm (từ năm 2015 - 2020).

Đặc biệt, nhóm thực phẩm siêu chế biến với những sản phẩm đã bị phá vỡ cấu trúc tự nhiên thông qua tinh luyện sâu, tách xơ, bổ sung đường tinh luyện, chất béo công nghiệp, muối và hàng loạt phụ gia tạo mùi, tạo màu, tạo vị như bánh kẹo, nước ngọt, xúc xích, đồ hộp, mì ăn liền, đồ ăn nhanh… đang trở thành xu hướng thói quen tiêu dùng, là yếu tố làm tăng nguy cơ ăn quá mức và rối loạn chuyển hóa.

Cần tạo môi trường để người dân lựa chọn thực phẩm lành mạnh

Thực tế  nhiều người cho rằng mình ăn không quá mặn nhưng lượng muối tiêu thụ đã vượt mức khuyến nghị. Những món ăn quen thuộc như mì nước buổi sáng, cơm chan canh, lẩu dùng kèm nước chấm hay mì gói ăn khuya đều chứa hàm lượng natri cao.

Theo các chuyên gia y tế khi cơ thể hấp thụ quá nhiều natri, huyết áp có xu hướng tăng, tim phải hoạt động nhiều hơn, từ đó làm gia tăng nguy cơ đột quỵ và suy tim. Đồng thời, lớp nội mạc mạch máu dễ bị tổn thương, lâu dài dẫn đến xơ cứng mạch máu, dày tâm thất trái và tăng nguy cơ nhồi máu cơ tim.

Không chỉ muối, việc thiếu trái cây, rau xanh, ngũ cốc nguyên hạt và thực phẩm giàu Omega-3 cũng ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe tim mạch. Theo chuyên gia, đây là những nguồn cung cấp chất xơ, kali, chất chống oxy hóa và các hợp chất thực vật có vai trò bảo vệ mạch máu.

Ngược lại, chế độ ăn nhiều thực phẩm chế biến sẵn và tinh bột tinh chế có thể khiến cơ thể rơi vào trạng thái viêm mạn tính, từ đó làm tăng nguy cơ mắc bệnh tim mạch.

Từ thực trạng trên, thông điệp quan trọng được đặt ra là phòng chống bệnh không lây nhiễm bằng dinh dưỡng cần chuyển từ cách tiếp cận chủ yếu dựa vào cá nhân sang cách tiếp cận ở cấp độ môi trường và chính sách.

Để người dân có thể đưa ra lựa chọn phù hợp, các chuyên gia cho rằng cần triển khai đồng bộ nhiều giải pháp về chính sách thuế, quảng cáo, môi trường thực phẩm học đường, truyền thông dinh dưỡng và hệ thống giám sát đủ mạnh để đánh giá tác động.

Một trong những giải pháp được quan tâm là nhãn dinh dưỡng mặt trước bao bì. Hiện thực phẩm đóng gói sẵn tại Việt Nam phải ghi thành phần và giá trị dinh dưỡng trên bao bì. Tuy nhiên, thông tin thường được trình bày trong bảng số liệu ở mặt sau, khiến người tiêu dùng không phải lúc nào cũng dễ dàng đọc và diễn giải trong thời gian ngắn.

Tổ chức Y tế thế giới (WHO) tại Việt Nam và HealthBridge đang khuyến nghị áp dụng bắt buộc nhãn dinh dưỡng mặt trước bao bì nhằm giúp người tiêu dùng tiếp cận thông tin nhanh, thuận tiện và dễ hiểu hơn.

Theo Thạc sĩ Lê Thị Thu Hà, Trường Đại học Y tế công cộng, việc dán nhãn cảnh báo dinh dưỡng nổi bật ở mặt trước bao bì là công cụ trực quan giúp người tiêu dùng dễ dàng nhận diện sản phẩm chứa hàm lượng cao về muối, đường hoặc chất béo bão hòa chỉ trong vài giây. Khi thông tin được hiển thị rõ ràng, người dân sẽ chủ động đưa ra lựa chọn có lợi cho sức khỏe, đồng thời tạo áp lực tích cực buộc ngành công nghiệp thực phẩm phải tái cấu trúc công thức sản phẩm.