Một bộ sách giáo khoa thống nhất: Cần nền tảng học liệu ổn định và phù hợp

Phải rà soát thực chất

Theo ông Thái Văn Tài, Vụ trưởng Vụ Giáo dục Phổ thông (Bộ GDĐT), việc hoàn thiện SGK để sử dụng thống nhất từ năm học 2028-2029 không phải xây dựng lại từ đầu. Bộ sẽ kế thừa những nội dung phù hợp của SGK hiện hành, đồng thời rà soát, cập nhật, bổ sung và điều chỉnh để đáp ứng yêu cầu mới của Chương trình giáo dục phổ thông.

Định hướng này được thực hiện trong bối cảnh từ năm học 2026-2027, cả nước bắt đầu sử dụng một bộ SGK thống nhất là “Kết nối tri thức với cuộc sống” của NXB Giáo dục Việt Nam. Việc thống nhất một bộ sách được kỳ vọng hạn chế sự xáo trộn giữa các địa phương, tạo thuận lợi hơn cho học sinh khi chuyển trường, đồng thời giúp công tác quản lý, cung ứng và phát triển học liệu được tập trung.

Đáng chú ý, giảm tải chương trình hiện đã trở thành yêu cầu được đặt ra trong chỉ đạo chính thức. Theo Thông báo 494/TB-VPCP ngày 22/9/2026, Bộ GDĐT được yêu cầu rà soát, nghiên cứu, xem xét điều chỉnh Chương trình giáo dục phổ thông theo hướng giảm tải, lấy giáo dục phổ thông làm nền tảng; đồng thời hoàn thiện SGK theo hướng thiết thực, hiệu quả, kịp thời điều chỉnh những bất cập.

Bộ GDĐT cho biết, việc rà soát sẽ hướng tới tinh giảm những nội dung trùng lặp, nặng về lý thuyết, quá chuyên sâu, đồng thời cập nhật các nội dung cần thiết về lịch sử, văn hóa, truyền thống dân tộc, đạo đức, nhân cách, trách nhiệm và khát vọng cống hiến. Như vậy, giảm tải không đồng nghĩa với việc cắt giảm kiến thức nền tảng, mà hướng tới việc xác định rõ những kiến thức học sinh phổ thông thực sự cần được trang bị, tránh để chương trình quá nặng nhưng hiệu quả tiếp thu không tương xứng.

Từ thực tế đứng lớp, nhà giáo Trần Trung Hiếu, Trường THPT chuyên Phan Bội Châu (Nghệ An) cũng đặt vấn đề cần xem lại cách tổ chức một số môn học tích hợp ở THCS. Theo ông, với môn Khoa học tự nhiên gồm Vật lý, Hóa học và Sinh học, không thể đòi hỏi một giáo viên Vật lý đồng thời có năng lực chuyên môn tương đương giáo viên Hóa học và Sinh học để dạy tốt cả ba phân môn. Nếu tổ chức không phù hợp, có thể dẫn tới tình trạng dạy lệch, dạy chắp vá hoặc giáo viên phải đảm nhiệm những phần nằm ngoài chuyên môn sâu.

Ý kiến này cho thấy câu chuyện giảm tải không chỉ nằm ở số lượng kiến thức trong SGK, mà còn liên quan đến cách thiết kế chương trình và khả năng triển khai tại nhà trường. Một chương trình được xem là phù hợp cần tính đến đội ngũ giáo viên, thời lượng, điều kiện cơ sở vật chất và đặc điểm học sinh ở các địa phương.

Theo Bộ GDĐT, quá trình rà soát sẽ được thực hiện trên nền tảng bộ sách đang sử dụng, với sự tham gia góp ý của chuyên gia, nhà khoa học, giáo viên và cán bộ quản lý. Đây là yêu cầu quan trọng bởi khi chỉ còn một bộ SGK được sử dụng trên toàn quốc, bất kỳ ưu điểm hay hạn chế nào của bộ sách cũng sẽ tác động trên quy mô rất lớn.

Bản quyền phải rõ ràng

Song song với việc hoàn thiện nội dung, bản quyền SGK đang trở thành một vấn đề quan trọng trong mô hình một bộ sách thống nhất. Theo Thông báo số 494/TB-VPCP ngày 22/9/2026, định hướng được đặt ra là bản quyền SGK phải được xác định là tài sản của Nhà nước; Bộ GDĐT chỉ đạo biên soạn, chịu trách nhiệm về nội dung và giữ bản quyền.

Việc Nhà nước quản lý bản quyền được kỳ vọng tạo cơ sở để chủ động hơn trong chỉnh sửa, cập nhật, tái bản và phát hành SGK. Điều này đặc biệt có ý nghĩa nếu chương trình tiếp tục được điều chỉnh trong tương lai, bởi một bộ sách ổn định không có nghĩa là nội dung phải bất biến, mà cần có khả năng cập nhật khi thực tiễn giáo dục và yêu cầu xã hội thay đổi.

Bản quyền cũng gắn với một mục tiêu lớn hơn: Đến năm 2030 cung cấp miễn phí SGK cho học sinh. Khi có một bộ sách thống nhất và bản quyền được Nhà nước quản lý, việc tổ chức in ấn, phát hành, xây dựng thư viện, tái sử dụng sách và phát triển học liệu số có thể được thực hiện theo một cơ chế thống nhất hơn.

Tuy nhiên, để mục tiêu này đi vào thực tế, cùng với việc xác định quyền sở hữu của Nhà nước, cần làm rõ trách nhiệm và cơ chế đối với tác giả, chủ biên, nhà xuất bản và các đơn vị tham gia vào quá trình biên soạn, xuất bản, phát hành. Đây cũng là điều kiện để bảo đảm chất lượng chuyên môn và duy trì động lực của đội ngũ tham gia xây dựng SGK.

Nhìn tổng thể, việc chuyển sang một bộ SGK thống nhất đang đặt ra đồng thời nhiều yêu cầu: nội dung phải tinh gọn nhưng không hạ thấp chất lượng; chương trình phải thống nhất nhưng vẫn phù hợp với thực tế dạy học; sách phải ổn định nhưng có khả năng cập nhật; bản quyền phải rõ ràng và việc cung ứng phải bảo đảm trên phạm vi toàn quốc.

Vì vậy, thước đo của một bộ SGK thống nhất trong những năm tới không chỉ là “một bộ sách”, mà là khả năng tạo ra một nền tảng học liệu có chất lượng, ổn định và phù hợp với thực tế.