Nâng cao năng lực phòng vệ thương mại

Thương vụ Việt Nam tại Thái Lan vừa phát đi cảnh báo về tình trạng gia tăng các hành vi lừa đảo, gian lận thương mại trong hoạt động xuất nhập khẩu giữa DN Việt Nam và các đối tác có trụ sở hoặc tự xưng có trụ sở tại Thái Lan.

Một trong những thủ đoạn phổ biến là mạo danh các DN, tập đoàn lớn của Thái Lan để tạo dựng lòng tin. Các đối tượng thiết lập website và địa chỉ thư điện tử có tên miền gần giống DN thật, sau đó tiếp cận, đàm phán và yêu cầu DN Việt Nam chuyển tiền đặt cọc trước khi cắt đứt liên lạc.

Bên cạnh đó, tình trạng chiếm quyền điều khiển thư điện tử (Email Spoofing/Hacking) cũng diễn biến phức tạp. Các đối tượng theo dõi quá trình trao đổi giữa DN Việt Nam và đối tác Thái Lan, lựa chọn đúng thời điểm thanh toán để gửi thư điện tử giả mạo, thông báo thay đổi tài khoản ngân hàng thụ hưởng nhằm chiếm đoạt tiền giao dịch.

Không dừng lại ở đó, nhiều đối tượng còn đưa ra mức giá thấp bất thường đối với các mặt hàng nông sản, nguyên liệu công nghiệp hoặc máy móc. Chúng thường viện dẫn lý do cần thanh lý hàng hóa gấp hoặc có nhiều khách hàng đang quan tâm để tạo áp lực, buộc DN nhanh chóng chuyển tiền đặt cọc.

Đáng lo ngại hơn, các loại giấy tờ như Giấy chứng nhận xuất xứ (C/O), Giấy chứng nhận chất lượng (C/Q), vận đơn (Bill of Lading) và nhiều chứng từ xuất nhập khẩu khác cũng bị làm giả với mức độ tinh vi cao. Những tài liệu này được sử dụng để thúc giục DN thanh toán phần tiền còn lại trong khi hàng hóa thực tế chưa được giao lên tàu hoặc chưa được xuất khẩu.

Trước thực trạng trên, Thương vụ Việt Nam tại Thái Lan khuyến nghị các hiệp hội ngành hàng và DN Việt Nam cần tăng cường công tác thẩm định đối tác trước khi giao dịch. DN không nên chỉ trao đổi thông qua WhatsApp, Line, Viber hoặc các địa chỉ thư điện tử miễn phí như Gmail, Yahoo.

Đồng thời, DN Việt Nam nên yêu cầu đối tác cung cấp Giấy phép đăng ký kinh doanh và chủ động đối chiếu thông tin thông qua hệ thống dữ liệu DN của Chính phủ Thái Lan, đặc biệt là cơ sở dữ liệu của Cục Phát triển DN Thái Lan (DBD). Với các yêu cầu thay đổi tài khoản ngân hàng, cần xác minh trực tiếp bằng điện thoại hoặc họp trực tuyến với người đại diện có thẩm quyền của đối tác.

Thương vụ cũng khuyến nghị DN Việt Nam cần ưu tiên sử dụng thư tín dụng (L/C) không hủy ngang tại các ngân hàng uy tín, hạn chế chuyển tiền đặt cọc với tỷ lệ cao khi giao dịch lần đầu.

Trước đó từ tháng 3 đến tháng 5/2025, một DN trong nước đã ký hợp đồng xuất khẩu 21 container hồ tiêu sang Karachi (Pakistan) cho đối tác nước ngoài, song không yêu cầu đặt cọc.

Đối tác sử dụng nhiều pháp nhân trung gian để tạo dựng uy tín ban đầu, khiến phía Việt Nam tin tưởng giao hàng. Từ cuối tháng 5 đến giữa tháng 7/2025, 20 container đã cập cảng Karachi.

Tuy nhiên, sau khi hàng đến nơi, đối tác liên tục trì hoãn thanh toán với các lý do không rõ ràng, đồng thời đưa ra các cam kết mang tính hình thức như đang xử lý chuyển tiền hoặc chờ xác nhận từ ngân hàng. Trong quá trình này, đối tác nhiều lần cung cấp chứng từ chuyển tiền giả và yêu cầu bổ sung các bộ hồ sơ không cần thiết nhằm kéo dài thời gian.

Việc chậm thanh toán kéo dài từ tháng 5 đến tháng 9/2025 khiến hàng hóa bị lưu tại cảng, phát sinh chi phí lưu container và lưu bãi lớn, đồng thời gây áp lực nghiêm trọng lên dòng tiền của DN xuất khẩu.

Trước đó một DN xuất khẩu tiêu đã thiệt hại gần 600.000 USD trong một vụ việc có dấu hiệu lừa đảo thương mại khi xuất hàng sang Karachi, Pakistan.

Kịch bản quen thuộc vẫn lặp lại. Đối tác sử dụng nhiều pháp nhân trung gian để tạo uy tín, không đặt cọc nhưng liên tục thúc ép giao hàng. Sau khi hàng cập cảng, bên mua trì hoãn thanh toán bằng hàng loạt lý do như chờ xác nhận ngân hàng hay hoàn thiện hồ sơ. Hàng hóa bị lưu cảng kéo dài làm phát sinh chi phí logistics lớn, buộc DN Việt chấp nhận giảm giá khoảng 25% để giảm thiệt hại nhưng cuối cùng vẫn không thu hồi đủ tiền hàng.

Cùng với tốc độ mở rộng đầu tư và giao dịch xuyên biên giới, tranh chấp thương mại không còn đơn thuần là xử lý hậu quả mà phải trở thành một phần trong chiến lược quản trị DN.

Ông Trần Việt Anh - Chủ tịch Hiệp hội Tái chế chất thải Việt Nam, Phó Chủ tịch Hiệp hội DN TPHCM (HUBA), Tổng Lãnh sự Danh dự Pakistan tại TPHCM, cho rằng DN nhỏ và vừa hiện là nhóm yếu thế nhất về năng lực pháp lý. Nhiều DN doanh thu hàng chục tỷ đồng mỗi năm vẫn chưa từng thuê luật sư hay xây dựng bộ phận pháp chế riêng vì lo ngại chi phí. Tâm lý phổ biến vẫn là xảy ra sự cố mới tìm luật sư xử lý.

Nhưng trong môi trường thương mại quốc tế đầy biến động hiện nay, chi phí phòng ngừa luôn thấp hơn rất nhiều so với chi phí tranh chấp. Một vụ kiện xuyên biên giới có thể kéo dài nhiều năm, làm đứt gãy dòng tiền, mất thị trường và ảnh hưởng nghiêm trọng đến uy tín DN.

Điều thị trường đang đặt ra không còn là câu hỏi làm sao thắng kiện, mà là làm sao để không rơi vào tranh chấp ngay từ đầu. Muốn vậy, DN phải thay đổi tư duy từ “xử lý tranh chấp” sang “quản trị rủi ro” ngay khi đặt bút ký hợp đồng. Đó không chỉ là yêu cầu pháp lý mà đang trở thành điều kiện sống còn trong cuộc chơi thương mại toàn cầu.