Ngành khoa học công nghệ tăng tốc nhờ đổi mới quản trị

Tại buổi họp báo thường kỳ tháng 3 của Bộ Khoa học và Công nghệ (KHCN) diễn ra ngày 1/4 tại Hà Nội, Thứ trưởng Bộ KHCN Bùi Hoàng Phương cho biết doanh thu toàn ngành trong tháng 3 đạt 516.817 tỷ đồng, tăng 17% so với cùng kỳ năm 2025. Đáng chú ý, giá trị gia tăng của ngành đóng góp vào GDP ước đạt 133.486 tỷ đồng, ghi nhận mức tăng trưởng lên tới 28%.

Theo lãnh đạo Bộ, kết quả ấn tượng này là hệ quả của quá trình tăng tốc trong hoàn thiện hành lang pháp lý và đổi mới cơ chế quản lý. Thời gian qua, Bộ KHCN đã tham mưu Chính phủ ban hành 6 văn bản quy phạm pháp luật quan trọng, gồm 2 nghị định và 4 quyết định mang tính định hướng dài hạn, góp phần tạo nền tảng thúc đẩy phát triển toàn ngành.

Đồng thời, sau một năm thực hiện hợp nhất, Bộ đang từng bước chuyển từ mô hình quản lý hành chính sang “quản trị kiến tạo”, lấy hiệu quả, dữ liệu và kết quả đầu ra làm thước đo, thay vì kiểm soát quy trình như trước đây.

Chia sẻ cụ thể hơn, đại diện Bộ KHCN cho biết mô hình “quản trị kiến tạo” đang được triển khai dựa trên một số trụ cột chính.

Đầu tiên là chuyển từ cơ chế “tiền kiểm” sang “hậu kiểm”, trong đó Nhà nước tập trung đánh giá kết quả thay vì can thiệp sâu vào quá trình thực hiện. Mô hình này bảo đảm quyền tự chủ và trách nhiệm giải trình cao nhất cho các tổ chức, doanh nghiệp và cá nhân.

Thứ hai là cơ chế chấp nhận và chia sẻ rủi ro trong nghiên cứu và đầu tư mạo hiểm. Theo đó, tổ chức, cá nhân thực hiện nhiệm vụ sử dụng ngân sách Nhà nước không phải hoàn trả kinh phí nếu đã tuân thủ đầy đủ quy trình nhưng kết quả không đạt mục tiêu đề ra.

Cơ chế này giúp xóa bỏ tâm lý e ngại thất bại, khuyến khích các ý tưởng đột phá và mạo hiểm trong sáng tạo công nghệ.

Thứ ba là đẩy mạnh chuyển đổi số trong quản trị thông qua việc xây dựng và vận hành nền tảng số quản lý khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo quốc gia.

Hệ thống này giúp theo dõi tiến độ, đánh giá kết quả và hiệu quả triển khai hoạt động trên phạm vi toàn quốc một cách minh bạch, dữ liệu từ nền tảng này là căn cứ để điều chỉnh kế hoạch, phương án phân bổ ngân sách Nhà nước cho các giai đoạn tiếp theo.

Thứ tư là cơ chế tài chính và xử lý tài sản linh hoạt, kiến tạo. Theo đó, mô hình mới hướng tới đơn giản hóa thủ tục và tăng tính linh hoạt. Nhà nước tự động giao quyền quản lý, sử dụng và quyền sở hữu kết quả nghiên cứu/tài sản trang bị cho tổ chức chủ trì nhiệm vụ mà không cần thực hiện các thủ tục giao quyền hay bồi hoàn chi phí phức tạp.

Áp dụng cơ chế khoán chi đến sản phẩm cuối cùng, đồng thời quy định phân chia lợi nhuận từ thương mại hóa kết quả nghiên cứu, trong đó tác giả và cá nhân tham gia trực tiếp được hưởng tối thiểu 30% lợi nhuận hoặc giá trị tương ứng.

Một trụ cột quan trọng khác là lấy doanh nghiệp làm trung tâm của hệ thống đổi mới sáng tạo. Nhà nước chuyển vai trò từ quản lý sang dẫn dắt và kiến tạo môi trường thuận lợi cho doanh nghiệp, thông qua các chính sách ưu đãi thuế, hỗ trợ tài chính, tài trợ nhiệm vụ tiếp nhận công nghệ từ nước ngoài và tạo lập thị trường cho sản phẩm khoa học công nghệ.

Đồng thời, xây dựng hạ tầng dùng chung như phòng thí nghiệm, cơ sở thực nghiệm được xây dựng để doanh nghiệp cùng khai thác.

Cơ chế đặt hàng cũng được đẩy mạnh, trong đó Nhà nước đóng vai trò Người mua hàng đầu tiên (First buyer) thông qua đặt hàng các nghiên cứu, sản phẩm, công nghệ chiến lược để giải các bài toán quốc gia.

Bên cạnh đó, Bộ triển khai cơ chế Tổng công trình sư cho các chương trình, nhiệm vụ đặc biệt với mức lương thỏa thuận và các ưu đãi đặc thù về nhà ở, phương tiện đi lại.

Đồng thời, Nhà nước áp dụng chính sách đãi ngộ đặc biệt đối với nhân tài dựa trên tiêu chí và minh chứng cụ thể mà không cần thủ tục công nhận danh hiệu chính thức.

Cuối cùng, Bộ định hướng thúc đẩy tăng trưởng kinh tế thông qua khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, hướng tới mục tiêu tăng trưởng hai con số.

Các địa phương được hướng dẫn xây dựng trung tâm đổi mới sáng tạo, triển khai cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox), xác định các công nghệ và sản phẩm gắn với bài toán lớn, có tác động trực tiếp đến GRDP, đồng thời nâng cao chất lượng dịch vụ viễn thông.