Người làm việc trên nền tảng số: Có nên tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc?

Lao động nền tảng vào diện BHXH bắt buộc

Dự thảo bổ sung, sửa đổi quy định tại khoản 6, Điều 2, Luật BHXH năm 2024 theo hướng: “Ủy ban Thường vụ Quốc hội quyết định việc tham gia BHXH bắt buộc đối với người làm việc không có quan hệ lao động, người làm việc trên nền tảng số trên cơ sở đề xuất của Chính phủ”. Theo Chính phủ, quy định nhằm bảo đảm lộ trình mở rộng độ bao phủ của chính sách BHXH phù hợp, khả thi đối với các nhóm này.

Thẩm tra sơ bộ dự án Luật, Thường trực Uỷ ban Văn hoá và Xã hội tán thành về nguyên tắc với đề xuất nhằm từng bước mở rộng diện tham gia, bảo đảm quyền an sinh xã hội và thực hiện mục tiêu của Nghị quyết số 28. Tuy nhiên, phạm vi các nhóm đối tượng này rất rộng, cần cân nhắc, đánh giá kỹ lưỡng.

Để chuẩn bị nội dung phục vụ Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI, Đoàn ĐBQH TPHCM tổ chức lấy ý kiến góp ý dự thảo. Gửi kiến nghị tới Đoàn, ông Lê Tấn Lưu, Chủ tịch Nghiệp đoàn Xe ôm công nghệ TPHCM cho biết, đời sống tài xế xe công nghệ vốn khó khăn, khi gặp tai nạn, ốm đau, không có thu nhập càng khó khăn hơn. Nhiều trường hợp phải dựa vào sự tương trợ của đồng nghiệp. Ai cũng muốn tham gia BHXH bắt buộc để bảo đảm an sinh khi ốm đau, tai nạn. Đưa nhóm này vào diện BHXH bắt buộc còn là cách xác lập trách nhiệm của doanh nghiệp nền tảng đối với lực lượng lao động tạo ra giá trị cho hoạt động kinh doanh.

Dự thảo được cho ý kiến tại Uỷ ban Thường vụ Quốc hội và Hội nghị đại biểu Quốc hội chuyên trách lần thứ nhất trước khi trình Quốc hội xem xét tại Kỳ họp thứ 2, khai mạc ngày 17/10.

Theo ông Lâm Văn Đoan, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa và Xã hội, người làm việc trên nền tảng số là nhóm mới, lần đầu tiên được pháp luật điều chỉnh, đang dần phổ biến trên thị trường lao động. Trong khi đó, pháp luật về lao động, việc làm, BHXH cùng nhiều quy định, quy chuẩn lao động, an sinh xã hội chưa được điều chỉnh kịp thời, dẫn đến khoảng trống pháp lý.

Bà Nguyễn Thị Việt Nga, Uỷ viên Uỷ ban Văn hoá và Xã hội đồng tình với định hướng bổ sung, làm rõ hai nhóm trong cơ chế mở rộng BHXH bắt buộc. Đây là điều chỉnh cần thiết để chính sách an sinh theo kịp thị trường lao động, bảo vệ người làm việc theo mô hình mới trước rủi ro và tạo điều kiện tích lũy cho tuổi già. Bà Nga lưu ý, dự thảo không đồng nghĩa với việc tất cả người làm việc trên nền tảng số lập tức phải tham gia BHXH bắt buộc. Luật BHXH năm 2024 đã giao Ủy ban Thường vụ Quốc hội quyết định mở rộng đối tượng có việc làm, thu nhập ổn định, thường xuyên trên cơ sở đề xuất của Chính phủ. Dự thảo nêu rõ thêm hai nhóm trong cơ chế đó; khi triển khai vẫn phải xác định phạm vi, điều kiện và lộ trình phù hợp.

Nghiên cứu cơ chế đóng góp ba bên

Bà Trần Thị Diệu Thúy, Phó trưởng đoàn ĐBQH TPHCM đề nghị Dự thảo Luật BHXH xác định tài xế xe công nghệ là nhóm riêng thuộc diện BHXH bắt buộc. Việt Nam hiện có khoảng hơn 700.000 tài xế hoạt động trên các nền tảng gọi xe công nghệ và giao hàng lớn, đóng góp rất lớn cho nền kinh tế nhưng chịu nhiều rủi ro công việc, chưa được bảo đảm an sinh tương xứng. Bà Thúy đề xuất nghiên cứu cơ chế đóng góp ba bên gồm tài xế, doanh nghiệp nền tảng và Nhà nước. Nhà nước hỗ trợ tài xế có thu nhập thấp hoặc trong giai đoạn đầu chuyển từ BHXH tự nguyện sang BHXH bắt buộc. Doanh nghiệp nền tảng có trách nhiệm khấu trừ phần tài xế phải đóng, bổ sung phần thuộc trách nhiệm của doanh nghiệp và chuyển đầy đủ, đúng thời hạn vào Quỹ BHXH.

Theo bà Thúy, pháp luật cần quy định chặt chẽ trách nhiệm, buộc người sử dụng lao động hoặc chủ thể sử dụng phương thức giao kết hợp tác kinh doanh trên nền tảng số tuân thủ pháp luật, bảo đảm người hợp tác được hưởng quyền lợi phù hợp với công sức. Những người tham gia vận hành, xây dựng, đóng góp vào sự phát triển của nền tảng số cũng là lực lượng lao động đóng góp cho nền kinh tế, cần được bảo đảm quyền lợi tương xứng.

Ông Thạch Phước Bình, đại biểu Quốc hội Đoàn Vĩnh Long cho rằng, cần làm rõ trách nhiệm của nền tảng trong xác nhận thu nhập, cung cấp dữ liệu đóng bảo hiểm, phối hợp thu nộp khi nền tảng trực tiếp kiểm soát việc phân công, giá dịch vụ hoặc quyền tiếp tục làm việc của người cung cấp dịch vụ. Đồng thời, cần xử lý phù hợp với người làm việc trên nhiều nền tảng, thu nhập không đều hoặc làm việc bán thời gian. Trước khi quy định nghĩa vụ bắt buộc, cần đánh giá mức đóng, căn cứ đóng, trách nhiệm của người lao động và nền tảng, chế độ được hưởng.

Theo ông Bình, nếu người lao động tự gánh toàn bộ mức đóng như cá nhân kinh doanh độc lập trong khi thu nhập thấp, biến động, chính sách có thể làm giảm khả năng tham gia. Cần nghiên cứu cơ chế đóng linh hoạt, hỗ trợ nhóm thu nhập thấp, tránh đóng trùng khi người lao động đã tham gia BHXH bắt buộc theo quan hệ lao động khác.

Ở góc độ cơ quan thẩm tra, bà Nguyễn Thị Việt Nga cho rằng, chính sách phải sát đặc điểm việc làm, khả năng đóng góp. Người làm việc thường xuyên qua ứng dụng khác người chỉ nhận vài công việc kiếm thêm. Có người làm cho nhiều nền tảng, có người đồng thời đóng BHXH tại doanh nghiệp. Cần lượng hóa tiêu chí “ổn định, thường xuyên”, xác định căn cứ đóng, nguyên tắc tránh trùng đóng; không thể chỉ dựa vào việc sử dụng ứng dụng để xác định nghĩa vụ tham gia. Cũng phải làm rõ người lao động đóng thế nào, nền tảng có trách nhiệm gì, đơn vị nào thu, quản lý quá trình đóng.