Nhọc nhằn nghề trồng sâm

Bám rừng chăm từng luống sâm

Tại các vùng trồng sâm Ngọc Linh thuộc xã Măng Ri, Ngọc Linh, Tu Mơ Rông, tỉnh Quảng Ngãi, những luống sâm được trồng dưới tán rừng. Phía trên là những thân cây lớn tạo bóng mát tự nhiên, xen giữa là hệ thống mái che được dựng bằng tre, gỗ và vật liệu phù hợp để điều chỉnh ánh sáng, bảo vệ cây.

Nhìn từ xa, những luống sâm xanh mướt trải dài dưới tán rừng tạo nên một khung cảnh khá yên bình. Nhưng để giữ được màu xanh ấy, người trồng phải bỏ ra không ít công sức.

Công việc bắt đầu từ việc chuẩn bị đất, làm luống, xuống giống rồi thường xuyên kiểm tra tình trạng sinh trưởng của cây. Những người trực tiếp chăm sóc phải quan sát từng luống, phát hiện cây có dấu hiệu bất thường để xử lý kịp thời.

Trong điều kiện địa hình núi cao, mỗi lần lên vườn không phải là một chuyến đi đơn giản. Đường rừng nhiều đoạn dốc, trơn trượt, việc vận chuyển vật tư, giống cây và các thiết bị phục vụ chăm sóc cũng khó khăn.

“Ở dưới đồng bằng chăm cây đã cực, nhưng trồng sâm trên núi còn vất vả hơn nhiều. Muốn lên vườn phải đi đường rừng, có những khu vực phải đi bộ. Mỗi lần lên chủ yếu để kiểm tra cây, xem có bị sâu bệnh, bị con vật phá hay có vấn đề gì không. Sâm có giá trị nên không thể bỏ mặc được.” - ông A Đạt, người trồng sâm Ngọc Linh chia sẻ.

Không giống nhiều loại cây ngắn ngày, sâm Ngọc Linh đòi hỏi người trồng phải xác định một chu kỳ đầu tư dài. Khoản tiền bỏ ra ban đầu cho giống chỉ là bước đầu tiên. Sau đó là chi phí làm vườn, chăm sóc, bảo vệ và duy trì diện tích trong nhiều năm trước khi có thể thu hoạch.

Chính khoảng thời gian dài này khiến nghề trồng sâm trở thành một cuộc đầu tư mà người trồng phải chấp nhận “chôn” vốn trong đất. Nghề trồng sâm đòi hỏi người dân phải thường xuyên bám vườn, chăm sóc từng luống cây.

Một củ sâm là nhiều năm chờ đợi

Giá trị cao của sâm Ngọc Linh khiến loại cây này trở thành một trong những cây dược liệu được kỳ vọng đem lại sinh kế tốt hơn cho người dân vùng núi. Tuy nhiên, giá trị của sản phẩm cũng đồng nghĩa với việc chi phí và rủi ro trong quá trình sản xuất không nhỏ.

Người trồng phải tính toán kỹ từ khâu lựa chọn giống. Một diện tích sâm được đầu tư lớn nhưng nếu nguồn giống không bảo đảm thì những năm chăm sóc sau đó có thể trở thành công cốc.

Bên cạnh đó, điều kiện thời tiết ở vùng núi cao luôn tiềm ẩn những yếu tố khó lường. Mưa lớn, độ ẩm thay đổi, sâu bệnh hoặc những tác động từ môi trường tự nhiên đều có thể ảnh hưởng đến cây sâm.

Ông A Sỹ cho biết, “Trồng sâm không thể tính kiểu bỏ vốn ra rồi vài tháng sau có tiền về. Phải xác định đầu tư lâu dài. Cây đang phát triển tốt mà gặp sự cố thì thiệt hại rất lớn, vì lúc đó không chỉ mất tiền giống mà còn mất cả công chăm sóc trong thời gian dài.”

Một trong những nỗi lo khác của người trồng là chuột gây hại. Vườn sâm nằm giữa môi trường rừng tự nhiên nên bên cạnh điều kiện sinh trưởng thuận lợi, người trồng cũng phải đối mặt với những tác động từ hệ sinh thái xung quanh.

Chưa kể, sâm Ngọc Linh là loại cây có giá trị kinh tế cao, nên công tác bảo vệ vườn cũng trở thành một phần không thể thiếu của nghề.

Có những vườn phải bố trí người thường xuyên kiểm tra. Những khu vực trồng sâm nằm sâu trong rừng càng khiến việc giám sát trở nên khó khăn. Chỉ một khoảng thời gian không kiểm soát tốt cũng có thể khiến chủ vườn đối mặt với nguy cơ mất trộm.

Không chỉ là chuyện trồng được bao nhiêu

Sâm Ngọc Linh được xác định là cây dược liệu quý và có tiềm năng tạo ra giá trị kinh tế lớn. Tuy nhiên, để cây sâm trở thành một ngành hàng thực sự, câu chuyện không thể dừng lại ở việc mở rộng diện tích.

Nguồn giống, kỹ thuật canh tác, bảo vệ rừng, kiểm soát chất lượng, truy xuất nguồn gốc, chế biến và thị trường đều là những mắt xích quan trọng.

Đặc biệt, với một loại cây có giá trị cao và thời gian đầu tư dài như sâm Ngọc Linh, người dân rất cần những chính sách hỗ trợ phù hợp để có thể duy trì sản xuất trong thời gian chờ thu hoạch.

Ông Phạm Xuân Quang, Chủ tịch UBND xã Măng Ri cho biết, “Nếu chỉ vận động người dân trồng mà không giải quyết được giống, vốn, kỹ thuật và đầu ra thì rất khó phát triển bền vững. Mục tiêu là phải xây dựng được vùng nguyên liệu ổn định, sản phẩm có nguồn gốc rõ ràng và người dân thực sự được hưởng lợi từ giá trị của cây sâm.”

Phát triển sâm Ngọc Linh cũng đặt ra yêu cầu đặc biệt về việc bảo vệ rừng. Cây sâm sinh trưởng trong môi trường dưới tán rừng, vì vậy rừng chính là một phần quan trọng của điều kiện sản xuất. Giữ rừng không chỉ là bảo vệ môi trường mà còn góp phần duy trì sinh kế lâu dài cho những người đang gắn bó với cây sâm.

Người trồng kiểm tra, chăm sóc những luống sâm Ngọc Linh dưới tán rừng.

Nhìn những luống sâm xanh mướt dưới tán rừng, rất khó hình dung phía sau đó là hàng loạt công việc âm thầm của người trồng. Họ phải làm mái che, vun luống, kiểm tra cây, phòng ngừa sâu bệnh, bảo vệ vườn và kiên nhẫn chờ đợi qua nhiều mùa.

Cây sâm càng có giá trị thì yêu cầu đối với người trồng càng cao. Không chỉ cần đất và giống phù hợp, nghề này còn cần vốn, kỹ thuật, nhân lực và khả năng chịu đựng rủi ro trong một thời gian dài.

Giá trị của “Quốc bảo” vì thế không chỉ nằm ở củ sâm được thu hoạch sau nhiều năm. Nó còn nằm trong chính công sức của những người đã kiên trì giữ cây sâm giữa đại ngàn Ngọc Linh thuộc tỉnh Kon Tum (cũ).