Oscar yi Hou và nghệ thuật của sự lai ghép văn hoá

Đằng sau những cột mốc ấy là hành trình của một họa sĩ người Anh gốc Hoa không ngừng khám phá các vấn đề về bản sắc, ký ức và sự giao thoa văn hóa bằng một ngôn ngữ hội họa giàu biểu tượng.

Theo Forbes, Oscar yi Hou sinh năm 1998 tại Liverpool, Anh, trong một gia đình người Hoa gốc Quảng Đông. Cha mẹ anh rời Trung Quốc tới Anh vào đầu thập niên 1990 và điều hành một nhà hàng Quảng Đông trong nhiều năm. Tuổi thơ của Oscar gắn với căn bếp, tiếng bát đĩa va vào nhau, những ca làm kéo dài và dòng người ra vào quán ăn. Đó không phải môi trường mà người ta thường hình dung sẽ nuôi dưỡng một họa sĩ đương đại, nhưng chính không gian ấy lại khiến cậu bé sớm nhận ra những va chạm giữa các nền văn hóa và những cách nhìn khác nhau về bản sắc.

Sau khi chuyển sang Mỹ, Oscar theo học ngành Mỹ thuật tại Đại học Columbia và tốt nghiệp năm 2021 với thành tích xuất sắc. Trước đó, anh cũng từng học tại trường nghệ thuật École des Arts de la Sorbonne ở Paris. Chính môi trường học thuật này giúp anh tiếp cận sâu hơn với lịch sử nghệ thuật phương Tây, đồng thời đọc nhiều về triết học, lý thuyết hậu thực dân và văn chương. Những ảnh hưởng từ các học giả như Édouard Glissant hay Gayatri Spivak dần hòa quyện với ngôn ngữ hội họa của anh, nhưng Oscar không biến tranh thành một bản minh họa cho lý thuyết. Anh luôn cố giữ cho mỗi bức tranh mang sức sống của một con người cụ thể trước khi trở thành một lập luận học thuật.

Năm 2021 đánh dấu bước ngoặt đầu tiên khi phòng tranh James Fuentes tổ chức triển lãm cá nhân “A sky-licker relation”. Đây là lần đầu tiên giới nghệ thuật New York thực sự chú ý đến cái tên Oscar yi Hou. Tranh của anh không đi theo lối chân dung hiện thực truyền thống. Nhân vật thường là bạn bè, người quen hoặc chính tác giả, nhưng xung quanh họ là cả một mạng lưới biểu tượng: hạc, rồng, cờ Mỹ, mũ cao bồi, ký hiệu âm dương, nhân vật truyện tranh, thư pháp và vô số hình ảnh tưởng chừng không liên quan. Mỗi biểu tượng không nhằm kể một câu chuyện tuyến tính mà mở ra nhiều lớp nghĩa chồng lấn.

Nhà phê bình Claire Voon trên tạp chí nghệ thuật Artsy nhận xét rằng tranh của Oscar là những chân dung nhiều tầng, nơi các mối quan hệ, lịch sử di cư, bản sắc châu Á đan xen, không bị bó hẹp trong một cách diễn giải duy nhất. Theo Artsy, điều làm nên sức hấp dẫn của Oscar không phải chỉ là kỹ thuật hội họa, mà là khả năng để các biểu tượng cùng tồn tại mà không triệt tiêu lẫn nhau.

Chỉ một năm sau khi tốt nghiệp, Oscar tiếp tục tạo nên bước tiến hiếm có. Năm 2022, anh giành UOVO Prize – giải thưởng dành cho nghệ sĩ trẻ hoạt động tại Brooklyn, New York. Phần thưởng đi kèm là một triển lãm cá nhân tại Bảo tàng Brooklyn. Đối với nhiều họa sĩ, phải mất hàng chục năm mới có được cơ hội này. Với Oscar, cánh cửa mở ra khi anh mới 24 tuổi. Forbes sau đó ghi nhận anh là một trong những nghệ sĩ trẻ nhất từng có triển lãm cá nhân tại một bảo tàng lớn ở New York và đưa anh vào danh sách 30 Under 30 (30 người dưới 30 tuổi có ảnh hưởng toàn cầu) năm 2024.

Triển lãm “East of sun, west of moon” không chỉ là nơi trưng bày 11 bức tranh mới. Nó giống như một tuyên ngôn nghệ thuật. Trong các tác phẩm, những người bạn của Oscar hiện lên như cao bồi, võ sĩ, nhân vật thần thoại hay anh hùng truyện tranh. Các biểu tượng phương Đông và phương Tây xuất hiện cùng lúc nhưng không còn đứng ở hai đầu đối lập. Chúng va chạm, hòa trộn rồi tạo thành một không gian mới, nơi khái niệm “thuộc về” không còn bị giới hạn bởi quốc tịch hay huyết thống.

Nhà phê bình Ted Loos trên The New York Times nhận xét Oscar yi Hou là “một họa sĩ có rất nhiều điều để nói và có khả năng nói tất cả cùng một lúc”. Nhận xét ngắn gọn ấy được nhiều người xem là mô tả chính xác nhất về tranh của anh. Mỗi bức tranh chứa quá nhiều tín hiệu thị giác nhưng vẫn giữ được sự cân bằng kỳ lạ, khiến người xem càng nhìn càng phát hiện thêm những lớp nghĩa mới.

Giới phê bình cũng đặc biệt chú ý tới cách Oscar đối xử với nhân vật trong tranh. Họ không phải biểu tượng đại diện cho một cộng đồng, càng không phải công cụ minh họa cho các vấn đề xã hội. Họ là những cá thể với lịch sử, cảm xúc và phẩm giá riêng. Oscar nhiều lần khẳng định anh không muốn bị đóng khung vào bất kỳ nhãn mác nào.

Trong một cuộc trò chuyện được Document Journal đăng tải, Oscar cho biết việc vẽ người khác luôn đi kèm trách nhiệm đạo đức, bởi mỗi nhân vật đều có cuộc đời riêng. Khi vẽ chính mình, anh có thể hư cấu, cường điệu hoặc biến đổi hình tượng, nhưng khi vẽ người khác, anh phải cân nhắc cách họ sẽ được nhìn nhận sau khi bước ra không gian công cộng. Quan điểm ấy giải thích vì sao tranh của anh luôn mang cảm giác gần gũi, như những cuộc trò chuyện hơn là những bản tuyên bố.

Một điểm khác khiến Oscar nổi bật là anh không giới hạn mình trong hội họa. Anh còn viết thơ, truyện ngắn và tiểu luận. Thay vì xem văn chương là lĩnh vực phụ, anh coi chữ và hình ảnh là hai ngôn ngữ cùng kể một câu chuyện. Một số tác phẩm của anh được gọi là “poem-pictures”, nơi thơ và hội họa bổ sung cho nhau thay vì minh họa lẫn nhau. Chính điều này khiến nhiều nhà phê bình đánh giá Oscar là nghệ sĩ có tư duy liên ngành hiếm thấy ở thế hệ sinh sau năm 1995.

Sự nghiệp của Oscar tiếp tục phát triển nhanh chóng. Tác phẩm của anh lần lượt được các tổ chức như Whitney Museum of American Art, Brooklyn Museum, ICA Miami, M+ tại Hong Kong và nhiều bảo tàng khác đưa vào bộ sưu tập. Đây là dấu hiệu cho thấy giới bảo tàng không xem anh như một hiện tượng nhất thời của thị trường, mà như một nghệ sĩ có khả năng đóng góp lâu dài cho nghệ thuật đương đại.

Dẫu vậy, điều thú vị là càng nổi tiếng, Oscar càng tránh xa những lời khẳng định mang tính tuyệt đối. Trong nhiều cuộc phỏng vấn, anh thường nói về sự mơ hồ, sự dịch chuyển và những khoảng ở giữa hơn là các định nghĩa cứng nhắc. Có lẽ bởi chính cuộc đời anh cũng được hình thành từ những khoảng ở giữa ấy: giữa Trung Quốc và nước Anh, giữa châu Âu và nước Mỹ, giữa truyền thống và văn hóa đại chúng, giữa hội họa và văn chương.

Nếu nhìn kỹ các bức chân dung của Oscar yi Hou, người xem sẽ nhận ra chúng hiếm khi chỉ kể về một con người. Mỗi gương mặt giống như điểm gặp nhau của nhiều dòng lịch sử, nhiều lớp ký ức và nhiều nền văn hóa. Chính vì thế, tranh của anh không dễ đọc ngay trong lần đầu tiên. Chúng đòi hỏi thời gian, sự kiên nhẫn và cả sự chấp nhận rằng không phải mọi biểu tượng đều cần được giải mã.

Ở tuổi mà nhiều họa sĩ còn đang tìm kiếm tiếng nói riêng, Oscar yi Hou đã xây dựng được một thế giới nghệ thuật có bản sắc rõ rệt. Thế giới ấy không cố trả lời câu hỏi con người là ai, mà liên tục chất vấn vì sao chúng ta luôn muốn định nghĩa người khác bằng những chiếc nhãn đơn giản. Có lẽ chính khả năng đặt ra những câu hỏi phức tạp ấy, chứ không phải sự thành công quá sớm, mới là lý do khiến Oscar yi Hou được xem là một trong những nghệ sĩ trẻ đáng chú ý nhất của nghệ thuật đương đại quốc tế.