Phát huy bản sắc văn hoá người Mường

Tọa đàm “Bản sắc văn hóa người Mường: Giá trị truyền thống và sức sống đương đại” hướng tới mục tiêu nhận diện đầy đủ hơn những giá trị đặc sắc của văn hóa người Mường, đồng thời làm rõ khả năng thích ứng và sức sống của các giá trị truyền thống trong xã hội đương đại. Đây cũng là hoạt động góp phần cung cấp cơ sở khoa học phục vụ việc triển khai các chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước về bảo tồn, phát huy văn hóa truyền thống các dân tộc thiểu số, đồng thời tăng cường sự gắn kết giữa nghiên cứu khoa học với thực tiễn quản lý văn hóa và phát triển địa phương.

Trong những năm gần đây, cùng với quá trình công nghiệp hóa, đô thị hóa, chuyển đổi số và hội nhập quốc tế, nhiều không gian văn hóa truyền thống đang dần thu hẹp, một số loại hình di sản có nguy cơ mai một nếu không được bảo tồn và trao truyền hiệu quả. Trước yêu cầu đó, việc nghiên cứu, nhận diện và phát huy các giá trị văn hóa của cộng đồng người Mường không chỉ có ý nghĩa trong gìn giữ bản sắc dân tộc mà còn mở ra những hướng tiếp cận mới để đưa di sản trở thành nguồn lực phục vụ phát triển kinh tế - xã hội.

Phát biểu đề dẫn tọa đàm PGS. TS Đặng Thu Hương - Phó Hiệu trưởng Trường ĐH KHXH&NV (ĐHQGHN) cho rằng, là một trong những cộng đồng cư dân lâu đời của Việt Nam, người Mường sở hữu kho tàng di sản vật thể và phi vật thể phong phú, từ Mo Mường, cồng chiêng, tiếng nói, tri thức bản địa, nhà sàn, nghi lễ vòng đời đến các thiết chế cộng đồng truyền thống. Đây là những giá trị góp phần làm giàu bản sắc văn hóa Việt Nam.

"Dưới tác động của toàn cầu hóa, đô thị hóa và chuyển đổi số, nhiều không gian văn hóa truyền thống đang thu hẹp, một số thực hành văn hóa có nguy cơ mai một. Điều đó đặt ra yêu cầu tiếp tục nghiên cứu, bảo tồn và phát huy di sản như một nguồn lực phục vụ phát triển du lịch, công nghiệp văn hóa, kinh tế sáng tạo và phát triển bền vững", PGS. TS Đặng Thu Hương nói. 

Tại tọa đàm, các chuyên gia đã tập trung phân tích bản sắc văn hóa người Mường, mối quan hệ lịch sử Mường - Việt, thế giới quan trong Mo Mường, quyền lực nghi lễ và thiết chế cộng đồng, lịch sử hình thành các cộng đồng Mường ở Thanh Hóa cũng như việc phát huy các giá trị văn hóa Mường trong phát triển du lịch tại Ninh Bình.

Nhiều ý kiến đã đưa ra những góc nhìn mới, góp phần làm sáng tỏ các vấn đề học thuật, đồng thời gợi mở nhiều giải pháp nhằm đưa di sản văn hóa người Mường trở thành nguồn lực phục vụ phát triển bền vững. Các chuyên gia cho rằng, việc bảo tồn di sản không nên chỉ dừng lại ở gìn giữ nguyên trạng mà cần tạo điều kiện để các giá trị truyền thống tiếp tục được thực hành, thích ứng với đời sống hiện đại và mang lại lợi ích thiết thực cho cộng đồng.

PGS. TS Nguyễn Trường Giang - Trưởng Khoa Nhân học và Tôn giáo học, Trường ĐHKHXH&NV (ĐHQGHN) cho rằng, bản sắc văn hóa người Mường là một chỉnh thể sống, được hình thành từ lịch sử cư trú lâu dài, môi trường sinh thái thung lũng, nông nghiệp ruộng nước, thiết chế xã hội, tiếng Mường, Mo Mường, chiêng Mường, nhà sàn, trang phục, ẩm thực, tri thức bản địa, nghi lễ vòng đời và ký ức cộng đồng. Những thành tố ấy không tồn tại rời rạc, mà liên kết với nhau thành một hệ sinh thái văn hóa. Chính trong hệ sinh thái ấy, người Mường nhận diện mình, tổ chức đời sống, lý giải thế giới, duy trì quan hệ cộng đồng và truyền lại giá trị cho thế hệ sau.

"Giá trị truyền thống của văn hóa Mường không nằm ở sự bất biến. Truyền thống chỉ thực sự có ý nghĩa khi nó còn khả năng tạo ra ý nghĩa cho cộng đồng trong hiện tại. Vì vậy, sức sống đương đại của văn hóa Mường không phải là việc giữ nguyên mọi hình thức cũ, mà là khả năng cộng đồng Mường tiếp tục thực hành, truyền dạy, điều chỉnh và tái tạo các giá trị cốt lõi trong điều kiện mới. Những biến đổi về sinh kế, nhà ở, trang phục, nghi lễ, ngôn ngữ, giáo dục, du lịch và truyền thông là điều tất yếu; vấn đề căn bản là làm thế nào để quá trình biến đổi ấy không làm mất quyền chủ thể của cộng đồng, không cắt đứt ký ức văn hóa và không biến di sản thành những biểu tượng trình diễn rỗng nghĩa", PGS. TS Nguyễn Trường Giang nói.

Một trong những điểm nhấn của tọa đàm là việc đặt văn hóa người Mường trong mối quan hệ với phát triển bền vững. Theo các chuyên gia, bản sắc văn hóa người Mường không chỉ là ký ức của quá khứ mà còn là nguồn lực quan trọng có thể chuyển hóa thành động lực phát triển thông qua giáo dục, du lịch văn hóa, công nghiệp văn hóa, kinh tế sáng tạo và chuyển đổi số.

Các ý kiến đều nhấn mạnh cần lấy cộng đồng làm chủ thể của quá trình bảo tồn và phát huy di sản; tăng cường truyền dạy giữa các thế hệ; ứng dụng công nghệ số trong số hóa, lưu giữ và quảng bá di sản; đồng thời xây dựng cơ chế phối hợp chặt chẽ giữa các cơ sở nghiên cứu, cơ quan quản lý, địa phương và doanh nghiệp nhằm khai thác hiệu quả các giá trị văn hóa phục vụ phát triển.

Những kết quả đạt được từ tọa đàm được kỳ vọng sẽ tạo động lực thúc đẩy nghiên cứu, bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống của người Mường nói riêng và các dân tộc thiểu số Việt Nam nói chung, hướng tới mục tiêu đưa văn hóa thực sự trở thành nguồn lực nội sinh cho sự phát triển nhanh và bền vững của đất nước.